Τουρκική Εξωτερική Πολιτική

Από τον 19ο αιώνα η προσοχή της στράφηκε στην αύξηση του πληθυσμού της, τους οικονομικούς πόρους, την στρατιωτική της δύναμη και ισχύ, το επίπεδο ανάπτυξης και στις σχέσεις και κινήσεις της μέσα στο διεθνές σύστημα και ποια στάση και ουδετερότητα θα τηρούσε στα εκάστοτε αναφυόμενα διεθνή προβλήματα.

Η εξωτερική της πολιτική κινήθηκε ως εξής:

Από τα τέλη του 19ου αιώνα μέχρι το 1914 και από το 1939 μέχρι τα τέλη της δεκαετίας του 1980, η Τουρκία ήταν ένα απειλούμενο κράτος από άλλες δυνάμεις και από εσωτερικές εθνοτικές εξεγέρσεις.

Το 1914 - 1918 ενεπλάκη χωρίς λόγο στον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο και μεταξύ 1919 – 1922 παρέμεινε εγκλωβισμένη σ’ ένα αγώνα για επιβίωση και κάτω από αυτές τις συνθήκες αναζητούσε συμμαχίες με μια μεγάλη δύναμη.  Τις περιόδους 1923 – 1939 και μετά το 1990 η εξωτερική απειλή εναντίον της μειώθηκε σημαντικά.

Η Οθωμανική εξωτερική πολιτική

Η περίοδος του 19ου αιώνα, η Οθωμανική εξωτερική πολιτική ήταν αμυντική και στόχος της ήταν η προστασία των εδαφών της στην Ευρώπη που διατηρούσε η Αυτοκρατορία.

Η κύρια απειλή εναντίον της προερχόταν από τη Ρωσία, και από την εμφάνιση των εθνικιστικών από τις χριστιανικές κοινότητες στα Βαλκάνια και από τον υποτελή του σουλτάνου Mehmet Ali pasa (1831 και 1841).

Κάτω από αυτές τις απειλές οι Οθωμανοί ηγέτες έπρεπε να επιλέξουν συμμαχίες και κατά την περίοδο των Ναπολεόντειων Πολέμων αυτοί άλλαξαν τέσσερεις φορές συμμάχους (Ρωσία 1833 και Βρετανία, Αυστρία, Πρωσία και Ρωσία 1844).

Η συμμετοχή της στο κλαμπ των μεγάλων δυνάμεων, έφτασε στο απόγειο της με την εισδοχή της στη συμμαχία της Βρετανίας και Γαλλίας το 1854 και την ενέταξε στον πόλεμο κατά της Κριμαίας. Αυτή ατόνησε επειδή υπογράφει η Συνθήκη του Βερολίνου (1878) και η Οθωμανική Αυτοκρατορία έχασε τα περισσότερα εδάφη της.

Η αποτυχία της να συνάψει συμμαχία με την Γερμανία την ανάγκασε να παραμείνει στην ουδετερότητα παρά το γεγονός το καθεστώς των Νεότουρκων επεδίωξε να συμμαχήσει με ευρωπαϊκές δυνάμεις εκτός από τη Ρωσία.  Η διαμόρφωση των συμμαχιών του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου δεν επέτρεψαν στην Αυτοκρατορία να ενταχθεί σε κάποια συμμαχία μέχρι το 1914 που εντάχθηκε σε εκείνη της Γερμανίας.

Η χρονική περίοδος μεταξύ 1918 και 1923, η τουρκική ισχύς και η επιβίωση του τουρκικού κράτους ήταν υπό αμφισβήτηση και επιβίωσε χάρη στην εμμονή και αποφασιστικότητα του λαού της και των ηγετών της αντιστεκόμενη στην κατοχή και το διαμελισμό της χώρας τους.

Η κούραση από τον πόλεμο της Entente την οδήγησαν σε συμφωνία με τη Γαλλία και Ιταλία και σε συνεννόηση με το νεοσοβιετικό κράτος όπου επήλθε ισορρόπηση ισχύος. Αυτές οι συμφωνίες την βοήθησαν στην απομόνωση των Ελλήνων και των φιλοδοξιών τους.

Ουδετερότητα μετά τη Λωζάνη

Με την υπογραφή της Συνθήκης της Λωζάνης το 1923 οδηγήθηκε σε πολιτική ουδετερότητα μεταξύ των κύριων ευρωπαϊκών δυνάμεων.

Η Τουρκία δεν είχε πολλά αλύτρωτα εδάφη και η ισχύς της Ρωσίας μειώθηκε λόγω των εσωτερικών ταραχών, και έτσι η Τουρκία για πρώτη φορά δεν απειλείτο από αυτή.

Παρά τη σύσταση της Κοινωνίας των Εθνών, η ειρήνη δεν επικράτησε και η Τουρκία άρχισε να διακρίνει απειλή για την ασφάλεια της από την Ιταλία και Γερμανία. Η αποτυχία της να συνάψει συμμαχία με τις δυνάμεις των Βαλκανίων το 1934, αυτή στράφηκε προς ΕΣΣΔ, Βρετανία και Γαλλία με στόχο να αποκτήσει ασφάλεια και ειρήνη στα Βαλκάνια. Αυτή απέτυχε λόγω του γερμανοσοβιετικού συμφώνου τον Αύγουστο του 1939. Τον Οκτώβρη του ίδιου χρόνου συμμμετείχε στη συμμαχία Βρετανίας και Γαλλίας.

Ο Ismet Inonu κατά την διάρκεια του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου ήταν έτοιμος να συνεργασθεί με τους Βρετανούς και Γάλλους εναντίον της Ιταλίας, εάν ο Μουσολίνι έμπαινε στον πόλεμο. Αυτή η συνεργασία ναυάγησε λόγω της κατάρρευσης της Γαλλίας στο μέτωπο και έτσι οι Τούρκοι παράμειναν ουδέτεροι λόγω και της διαφωνίας Βρετανών και Αμερικάνων.

Η Τουρκία λόγω των απειλών ότι θα καταστεί δορυφόρος του Συμφώνου της Βαρσοβίας και της Σοβιετικής Ένωσης αλλά και του πολέμου Κορέας, οι Αμερικάνοι άλλαξαν γνώμη για το μη διασκορπισμό των δυνάμεων τους και έτσι  ενέταξαν Ελλάδα και Τουρκία στο ΝΑΤΟ.  Η κρίση της Κύπρου το 1964 διατάραξε τις σχέσεις Τουρκίας και ΗΠΑ.

Ο Bulent Ecevit το 1978 – 1979 ακολούθησε πιο ανεξάρτητη πολιτική αλλά τα επιχειρήματα υπέρ της παραμονής στο ΝΑΤΟ υπερίσχυσαν λόγω και του Ψυχρού Πολέμου.  Τόσο για την Κύπρο όσο και για την Μέση Ανατολή ακολούθησε δική του πολιτική.

Νέα διάσταση στις σχέσεις της με τις δυτικές χώρες

Οι προσπάθειες της Τουρκίας να γίνει μέλος της Ευρωπαϊκής Οικονομική Κοινότητας το 1963, τις έδωσαν νέες διαστάσεις στις σχέσεις της με τις δυτικές χώρες.

Το τέλος του Ψυχρού Πολέμου της έδωσε την δυνατότητα να εγκαταλείψει τη δυτική συμμαχία λόγω και του γεγονότος ότι εξέλειπε και ο κίνδυνος από πλευράς ΕΣΣΔ, τότε οι δυτικές χώρες της έδωσαν νέους ρόλους και νέα πεδία δράσης σε Βαλκάνια και σε χώρες της πρώην ΕΣΣΔ και στη Μέση Ανατολή.

Παρόλα αυτά, η εσωτερική πολιτική αστάθεια και οικονομική κατάσταση δεν της επέτρεψαν να εφαρμόσει αποτελεσματική στρατηγική.

Οι πρόεδροι των ΗΠΑ George Bush και Bill Clinton, έθεσαν σαν προτεραιότητά τους την διατήρηση καλών σχέσεων με την Τουρκία επειδή αυτές διαταράχθηκαν κατά την διάρκεια της διακυβέρνησης Erbakan (1996 – 1997).

Η Τουρκία υπήρξε συνεργάσιμη στις πολεμικές επιχειρήσεις του ΝΑΤΟ στην πρώην Γιουγκοσλαβία καθώς επίσης διαδραμάτισε σημαντικό ρόλο στην κρίση του Κόλπου 1990 – 1991 και στο Ιράκ.

Ήταν και είναι μπερδεμένες οι σχέσεις της με τη Δυτική Ευρώπη

Οι σχέσεις της με τη Δυτική Ευρώπη ήταν και είναι μπερδεμένες γιατί δεν ξεκαθάρισε ο τρόπος προσέγγισής τους και αυτό οφείλεται στην εφαρμογή εκείνων των πολιτικών γύρω από τα ανθρώπινα δικαιώματα, την αντιμετώπιση των Κούρδων, τις εντάσεις με την Ελλάδα, τη μη λύση του Κυπριακού, τις εντάσεις γύρω από τους πρόσφυγες καθώς επίσης ένα μέρος των Ευρωπαίων δεν την θέλει ως πλήρες μέρος της ΕΕ.

Στη Μέση Ανατολή η πιο πρόδηλη αλλαγή ήταν στις σχέσεις με το Ισραήλ,  Το συριακό πρόβλημα τη βοήθησε να αλλάξει η ισορροπία προς όφελος της λόγω και της ανομοιόμορφης πολιτικής των Αράβων κατά της Δύσης καθώς επίσης και η υποχώρηση του Hafiz al-Assad σχετικά με τον Abdulla Ocalan το 1998.   Αυτά τα γεγονότα έδωσαν την ευκαιρία στην Τουρκία να αναδειχθεί περιφερειακή δύναμη. Οι διαμάχες ανάμεσα στην κουρδική ηγεσία επέτρεψαν στην Τουρκία να ενεργήσει στρατιωτικές επιχειρήσεις στο ιρακινό Κουρδιστάν και στη Συρία.

Όταν το κόμμα Δικαιοσύνης και της Ανάπτυξης ανέβηκε στην εξουσία περιέγραφε την περασμένη δεκαετία ως «χαμένη» και υποσχέθηκε ότι θα κάμει τομές στις εξωτερικές σχέσεις και στις πτυχές της δημόσιας διοίκησης.

Αρχιτέκτονας αυτής της πολιτικής στρατηγικής ήταν ο Ahmet Davutoglu επικεντρωνόμενος στην έννοια του «στρατηγικού βάθους» και της Τουρκίας ως «κεντρικής χώρας». Έδωσε βαρύτητα στα «μηδενικά προβλήματα με τους γείτονες» σε αντίθεση με την ξενοφοβία, εθνικισμό κλπ. που προβαλλόταν στο παρελθόν.

Λόγω της οικονομικής κρίσης που ενέσκηψε στην Τουρκία το 2001 υιοθετήθηκε ένα μεταρρυθμιστικό πρόγραμμα υπό την αιγίδα του ΔΝΤ, όπου έβαλε την Τουρκία σε τροχιά ισορροπίας και οικονομικής ανάπτυξης και της έδωσε την ευκαιρία να απαλλαγεί από την παγκόσμια κρίση του 2008 και να γίνει πόλος έλξης για τους συμμάχους της και επενδυτές.

Αυτή η εξέλιξη την βοήθησε να αναπτύξει την περιφερειακή πολιτική της και την οικονομία της η οποία άρχισε από τον Ozal, Yilmaz, Abdullah Gul και Erdogan.

Η ανάπτυξη του «νέο-οθωμανισμού»

Αυτή η πολιτική στηριζόταν στην ανάπτυξη του «νέο-οθωμανισμού» όπου άνθρωποι διαφορετικών θρησκειών και εθνοτικών ταυτοτήτων θα μπορούσαν να ζήσουν αρμονικά, με στόχο να αποκατασταθεί η οθωμανική ιστορία και ο πολιτισμός ως μέρος της τουρκικής συλλογικής μνήμης.

Στόχος αυτής της πολιτικής ήταν η αντιμετώπιση του Κουρδικού ζητήματος με λιγότερες εθνικιστικές πολιτικές και για να γίνει η Τουρκία πιο δραστήρια στα πρώην οθωμανικά εδάφη που εκτεινόταν από Βαλκάνια, Μέση Ανατολή και Βόρεια Αφρική.

Η πολιτική του Davutoglu στόχευε η Τουρκία να καταστεί ως «κεντρική χώρα» των μουσουλμάνων καθώς επίσης να δραστηριοποιείται επί των πρώην κατακτήσεων της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, καθώς επίσης να έχει ανάμειξη σε Βαλκάνια, Υπερκαυκάσια, Μαύρη Θάλασσα, Κεντρική Ασία, Μέση Ανατολή και Βόρεια Αφρική.  

Αυτοί οι στόχοι και επιδιώξεις της ερχόταν σε σύγκρουση με την Ευρωπαϊκή Ένωση που ήθελε να ελέγχει την Νοτιανατολική Ευρώπη, τη Ρωσία όπου θα έχαναν ην επιρροή της και η ανάμειξη της Τουρκίας σ’ αυτές τις περιοχές θα απειλείτο η ασφάλεια της και σταθερότητα στη περιοχή.  Αναφορικά με τις περιοχές Μέσης Ανατολής και Β. Αφρικής αυτή θα συγκρουόταν μα Αίγυπτο, Σ. Αραβία, Ιράν, Ισραήλ, Ιράκ λόγω ανταγωνισμού για επικράτηση και έλεγχο της περιοχής.

Η πολιτική της καλής γειτονιάς απέτυχε λόγω των τεταμένων σχέσεων που δημιούργησε με τους γείτονες της στα τέλη του 2011 με Αρμενία, Συρία, Ισραήλ, Κυπριακή Δημοκρατία, Ιράν, Κούρδους και Ιράκ.

Ο λόγος της αποτυχίας της τούρκικης πολιτικής οφείλεται στο γεγονός ότι αυτή δεν είχε στόχευση και ούτε κατέβαλε ιδιαίτερες προσπάθειες για επίλυση των υφιστάμενων προβλημάτων και ενεργούσε πάντοτε αφ’ υψηλού και με εγωιστικό και συμφεροντικό λόγο χωρίς την ύπαρξη αμοιβαίου οφέλους.  Πέρα τούτου δεν αναλάμβανε θετικές πρωτοβουλίες και πάντοτε κατηγορούσε τους αντιπάλους της χωρίς να κοιτάξει τον εαυτό και παρελθόν της καθώς επίσης το εσωτερικό της κοινό που ζει σε κατώτερα επίπεδα και πιο κάτω των επιτρεπομένων κανόνων και επιπέδων σε πάρα πολλούς τομείς.

Η σημερινή Τουρκία τα έχει βάλει με όλο τον κόσμο στην προσπάθεια της να δημιουργήσει κατάλληλο κλίμα εθνικού και θρησκευτικού παροξυσμού για να κερδίζει το δημοψήφισμα της 16ης Απριλίου και να επιβάλει ατομική διακυβέρνηση.

Δεν διστάζει να έλθει σε ανοιχτή σύγκρουση με δυτικές χώρες

Οι πολιτικές που υιοθετεί ο Tayyip Erdogan είναι η Τουρκία να αναδειχθεί ως περιφερειακή ισλαμική υπερδύναμη και γι’ αυτό δεν διστάζει να έλθει σε ανοιχτή σύγκρουση με δυτικές χώρες εκμεταλλευόμενες το προσφυγικό ζήτημα που αν αυτό καταρρεύσει, η Ευρώπη θα καταληφθεί από ανεξέλεγκτες προσφυγικές ροές και θα οδηγήσει τους ευρωπαίους πολίτες προς τα ακροδεξιά εθνικολαϊκιστικά κόμματα.

Πέρα του ευρωπαϊκού μετώπου έχει ανοίξει και μέτωπο με τις ΗΠΑ που υποστηρίζουν τους κούρδους, Ιράκ και Συρία που έλαβαν ενεργό μέρος στις μάχες κατά του 1515 και τους αποκαλεί τρομοκράτες για να μην έχουν κανένα όφελος από αυτή την συμμετοχή τους λόγω φοβίας της ότι θα δημιουργηθεί πλατύ κουρδικό μέτωπο εναντίον της. Το μόνο που πέτυχε είναι η βελτίωση των σχέσεων της με το Ισραήλ και τη Ρωσία παρά την διακοπή τους στο πρόσφατο παρελθόν.

Τέλος, θα πρέπει να αναφέρουμε ότι κατά χρονικές περιόδους, η Τουρκία προέβη σε μαζικές εθνικές εκκαθαρίσεις, κατά λαών που ζούσαν στον χώρο της (Αρμενίων, Πόντιων, Ελλήνων κλπ.) και αλλοίωσε τα δημογραφικά και πολιτιστικά τους μνημεία. Επίσης ενσωμάτωσε την Αραβική Αλεξανδρέττα στο γεωγραφικό της κορμό. Πέρα τούτου από το 1974 κατέχει παράνομα σημαντικό μέρος της Κυπριακής Δημοκρατίας, το οποίο διαμέλισε και εκδίωξε παράνομα από τις πατρογονικές τους εστίες τους ελληνοκύπριους καταστρέφοντας συνάμα όλα τα θρησκευτικά και πολιτιστικά τους μνημεία.

Παρά τα ανωτέρω, λόγω της γεωπολιτικής της θέσης, οι μεγάλες δυνάμεις διατηρούν καλές σχέσεις μαζί της.

Εκτός τούτου, αυτή παράγει αρκετά τρόφιμα για να θρέψει τον πληθυσμό της και ελάχιστες μικρές ποσότητες γεωργικών προϊόντων εισάγει.  Διαθέτει σημαντικά αποθέματα βιομηχανικών προϊόντων με εξαίρεση το πετρέλαιο, φυσικό αέριο και λιθάνθρακα που έχει μεγάλη ανάγκη.  Οι εξαγωγές της σε αυτοκίνητα, υφάσματα, ρούχα, χάλυβα και ελαφρά μηχανήματα φθάνουν το 90% των εξαγωγών της.

Το ΑΕΠ έχει φθάσει στα 1.104 δις δολάρια και είναι η 17η οικονομία στον κόσμο, ενώ το κατά κεφαλή εισόδημα των τούρκων ανέρχεται στις 15.180 δολάρια.

• Στη φωτογραφία στιγμιότυπο από τα περσινά “νεο-οθωμανικά” πανηγύρια του Ερντογάν για τη 563η επέτειο της άλωσης της Κωνσταντινούπολης