Ρωσία Vs Ουκρανίας και ΝΑΤΟ - Ο πόλεμος που αλλάζει τον κόσμο

Στο πλαίσιο του διπολικού διεθνούς συστήματος σταδιακά συσσώρευε δύναμη μια ισχυρή τάση για ένα νέο πολυπολικό σύστημα.

Αυτό εξελίχθηκε περαιτέρω στα πρώτα χρόνια μετά την κατάρρευση του διπολικού συστήματος, στην περίοδο του μονοπολικού συστήματος, ίσως είναι πιο ορθό να αναφέρουμε στη μεταβατική περίοδο από το διπολικό σύστημα μέσω μιας φαινομενικής ηγεμονίας των ΗΠΑ στο πολυπολικό σύστημα.

Η Ρωσία παρά τις σημαντικές απώλειες κατόρθωσε να αποφύγει τη διάλυση της Ρωσικής Ομοσπονδίας και σταδιακά να ορθοποδήσει και να αναπτύξει το πυρηνικό και συμβατικό οπλοστάσιο της. Ταυτόχρονα ενίσχυσε τις σχέσεις της με αναδυόμενα κέντρα ισχύος ιδιαίτερα την Κίνα, σε λιγότερο βαθμό με την Ινδία αλλά και χώρες της Λατινικής Αμερικής και του Αραβικού κόσμου π.χ. Βραζιλία και Αίγυπτο.

Η Λαϊκή Δημοκρατία της Κίνας από την πλευρά της είχε μια δυναμική σταθερή οικονομική ανάπτυξη τα τελευταία είκοσι χρόνια που την έχουν καταστήσει τη δεύτερη σε ισχύ οικονομικά χώρα στον κόσμο.

Η διαδικασία διαμόρφωσης του νέου πολυπολικού συστήματος επιταχύνεται με τον πόλεμο στην Ουκρανία.

Το νέο πολυπολικό παγκόσμιο σύστημα έχει ως βασικές δυνάμεις, κέντρα ισχύος, στρατιωτικής, πολιτικής, οικονομικής και τεχνολογικής, τις Ηνωμένες Πολιτείες Αμερικής, την Ρωσία και την Κίνα. Η Ευρωπαϊκή Ενωση είναι ένα ισχυρό κέντρο οικονομικής ισχύος, όμως πολιτικά και ιδιαίτερα στρατιωτικά είναι υπό την επιρροή των Ηνωμένων Πολιτείων. Επίσης τα διαφορετικά εθνικά συμφέροντα και προσεγγίσεις μειώνουν την αυτόνομη ισχύ και επιρροή της. Στο κατά πόσο θα εξελιχθεί σε ένα νέο βασικό κέντρο ισχύος του νέου πολυπολικού κόσμου θα εξαρτηθεί από την πολιτική βασικά της Γαλλίας και Γερμανίας χωρίς να υποτιμάται ο ρόλος της Ιταλίας και Ισπανίας καθώς και από το βαθμό της ευρωπαϊκής ενοποίησης και την στρατιωτική και πολιτική αυτονόμηση της από τις Ηνωμένες Πολιτείες. Η έξοδος της Βρετανίας από την ΕΕ είναι αρνητικός παράγοντας αν και η Βρετανία εντός της ΕΕ λειτουργούσε ως τροχοπέδη στις τάσεις ενοποίησης, διεύρυνσης και ενσωμάτωσης. Με αυτή την έννοια ίσως είναι καλύτερα για την ΕΕ η αποχώρηση της Βρετανίας.

Την ίδια στιγμή αναπτύσσονται και μια σειρά χώρες σε περιφερειακό επίπεδο που φιλοδοξούν να διευρύνουν την ισχύ και επιρροής τους και να καταστούν παγκόσμια υπολογίσιμοι παίκτες, π.χ Ινδία, Τουρκία, Βραζιλία, Ιραν, Αίγυπτος κα.

Σε αυτό το κείμενο θα περιοριστούμε στην καταγραφή κάποιων βασικών τάσεων που είναι εμφανείς εννέα μήνες μετά την στρατιωτική επέμβαση της Ρωσίας στην Ουκρανία και αφορούν τα τέσσερα βασικά παγκόσμια κέντρα ισχύος.

1. Οι Ηνωμένες Πολιτείες Αμερικής παραμένουν το ισχυρότερο κέντρο ισχύος και είναι μέχρι σήμερα ο μεγάλος κερδισμένος της σύγκρουσης στην Ουκρανία. Διαφαίνονται όμως και κίνδυνοι απώλειας διεθνούς ισχύος μεσοπρόθεσμα και μακροπρόθεσμα.

Οι ΗΠΑ είναι ο μεγάλος κερδισμένος σε αυτή την περίοδο, αφού συσπείρωσαν γύρω από την πολιτική τους την ΕΕ και επανήλθαν στην Ευρώπη με ενισχυμένες θέσεις και σημαντικά οφέλη πολιτικά, οικονομικά και στρατιωτικά.

Στο διεθνή χώρο και σε επίπεδο Ηνωμένων Εθνών στο πρώτο διάστημα της επέμβασης της Ρωσίας στην Ουκρανία πέτυχαν σημαντικά ψηφίσματα εναντίον της Ρωσίας, όμως κράτη με σημαντικό ρόλο στις διεθνείς υποθέσεις κράτησαν αποστάσεις από την αμερικανική πολιτική στο ουκρανικό ή η στήριξη ψηφισμάτων παρέμεινε σε τυπικό επίπεδο.

Μεγάλα οικονομικά κέρδη αποκόμισαν το στρατιωτικό -βιομηχανικό σύμπλεγμα και οι επιχειρήσεις του ενεργειακού τομέα των Ηνωμένων Πολιτειών.

Μεσοπρόθεσμα και μακροπρόθεσμα εάν και εφόσον συνεχισθούν και επεκταθούν σε διεθνές επίπεδο οι οικονομικές και εμπορικές σχέσεις σημαντικών κρατών στα εθνικά τους νομίσματα ή με οποιοδήποτε άλλον μέσο εκτός του δολαρίου, τότε οι ΗΠΑ θα έχουν απώλεια διεθνούς ισχύος και επιρροής που ασκούν μέσω του δολαρίου ως βασικού νομίσματος διεθνών συναλλαγών. Θέματα αναμένεται να αντιμετωπίσουν και με την ΕΕ, όπου εκδηλώνονται ήδη πρώτες αντιδράσεις αναφορικά με πολιτικές των ΗΠΑ π.χ στο βιομηχανικό τομέα, που επηρεάζουν κράτη της ΕΕ στα οποία η λαϊκή δυσαρέσκεια έχει ανοδική τάση από τις ακολουθούμενες πολιτικές. Εσωτερικά στις ΗΠΑ, στον οικονομικό τομέα εμφανίζονται τάσεις ύφεσης και οι συνεχείς αυξήσεις των επιτοκίων δημιουργούν ανησυχίες.

2. Η Ρωσία επιβεβαιώθηκε στην πράξη ως ένα σημαντικό κέντρο ισχύος, με πυρηνικό και συμβατικό οπλοστάσιο ικανό να της εξασφαλίσει τα συμφέροντα της σε περιφερειακό και διεθνές επίπεδο. Η οικονομία της αποδείχθηκε αρκετά ανθεκτική σε ακραία αρνητικές συνθήκες. Ο πληθωρισμός σύμφωνα με εκτιμήσεις της Κεντρικής Τράπεζας της Ρωσίας θα κινηθεί στο11-13% για το 2022 και στο 5-7% το 2023 και επιστροφή στο 4% το 2024. Αυτά για μια εμπόλεμη χώρα που δέχεται εννέα πακέτα κυρώσεων από την ΕΕ και κυρώσεις από ΗΠΑ, Καναδά, Αυστραλία ενώ η ίδια η ΕΕ με συνέχεις αυξήσεις επιτοκίων το τελευταίο διάστημα ο πληθωρισμός είναι σχεδόν στα ίδια μεγέθη με τη Ρωσία, πάνω από 10% στην Ευρωζώνη ενώ ο δομικός πληθωρισμός, εξαιρουμένων της ενέργειας και των τροφίμων, διατηρήθηκε σταθερός στο ιστορικό υψηλό του 5%².

Ο βασικός λόγος για τη Ρωσία είναι η αυτάρκεια της σε σημαντικά υλικά αγαθά ιδιαίτερα στον πρωτογενή και δευτερογενή τομέα. Φυσικό αέριο και πετρέλαιο καθώς και στρατιωτική βιομηχανία παραμένουν τα ισχυρά της όπλα.

Οι διεθνείς της σχέσεις και ιδιαίτερα οι συλλογικές σχέσεις στο πλαίσιο της BRICS, που εδραιώνεται, διευρύνεται και αυξάνει το ρόλο της βοήθησαν σημαντικά τη Ρωσία σε αυτή την κρίσιμη για αυτή περίοδο. Οι σχέσεις της επίσης με τις αραβικές πετρελαιοπαραγωγικές χώρες αποδείχθηκαν σημαντικές και χρήσιμες με τον «πόλεμο» που διεξάγεται στον ενεργειακό τομέα και τις ΗΠΑ και ΕΕ να επιχειρούν να επιβάλλουν πλαφόν στις τιμές του ρωσικού φυσικού αερίου και πετρελαίου.

Τη δική τους ξεχωριστή σημασία έχουν και οι σχέσεις της Ρωσίας που ανέπτυξε στο πλαίσιο του Οργανισμού Συνεργασίας της Σαγκάης, που δημιουργήθηκε τον Ιούνιο του 2001 στην Σαγκάη(SCO-συμμετέχουν Κίνα, Ρωσία, Καζακστάν,Κιργισία, Τατζικιστάν, Ουζμπεκιστάν).

Οι διμερείς σχέσεις της Ρωσίας με σειρά κράτη στον κόσμο αποδείχθηκε ότι έχουν βάθος, εδράζονται σε αμοιβαία συμφέροντα και για αυτό λειτούργησαν αποτρεπτικά στις πολιτικές και πιέσεις των ΗΠΑ και της ΔΥΣΗΣ για διεθνή απομόνωση της Μόσχας. Κλασσικές περιπτώσεις το Ιράν και η συνεργασία τους ιδιαίτερα στο στρατιωτικό τομέα καθώς και η περίπτωση της Τουρκία, με την οποία η Ρωσία τα τελευταία χρόνια έχει αναπτύξει σημαντικές δραστηριότητες(πχ συμμετοχή και βοήθεια στην ανέγερση πυρηνικού σταθμού καθώς και η πώληση S400). Αυτή η συνεργασία υλοποιείται στην ίδια περίοδο που έχουν και σοβαρές διαφωνίες και αντιπαραθέσεις, που φθάνουν και σε στρατιωτικές συγκρούσεις, σε σειρά περιφερειακών θεμάτων που ακολουθεί.

Μεσοπρόθεσμα και μακροπρόθεσμα τα οφέλη από το πόλεμο της Ρωσίας με την Ουκρανία και το ΝΑΤΟ, με την ενσωμάτωση των τεσσάρων περιοχών θα είναι σημαντικά σε διάφορους τομείς, γεωστρατηγικά, πληθυσμιακά, οικονομικά.

Βέβαια αυτά δεν είναι αρκετά για να εδραιωθεί ως ένα σημαντικό κέντρο ισχύος στις νέες συνθήκες. Χρειάζεται να κάνει αρκετά στον οικονομικό και χρηματοπιστωτικό τομέα, στην εισαγωγή σύγχρονης τεχνολογίας στην παραγωγική διαδικασία αξιοποιώντας πιο αποτελεσματικά το φυσικό της πλούτο και το ανθρώπινο της δυναμικό.

Σε ότι αφορά τον πόλεμο με την Ουκρανίας εκτιμώντας ρεαλιστικά την κατάσταση τα ρωσικά στρατεύματα δεν θα αποχωρήσουν από τις περιοχές που έχουν ενσωματωθεί στη Ρωσική Ομοσπονδία. Η πληθυσμιακή σύνθεση αυτών των περιοχών, η ιστορία και ο πολιτισμό τους και όσα έγινα τα τελευταία 7-8 χρόνια σε αυτές τις περιοχές που οδήγησαν στον σημερινό πόλεμο με τα συγκεκριμένα επί του εδάφους αποτελέσματα δημιουργούν νέα δεδομένα. Τα δημοψηφίσματα που έγιναν, οι αποφάσεις που λήφθηκαν από τη Ρωσική Δούμα, τη κυβέρνηση και τις αρχές των τεσσάρων περιοχών δεν είναι απλό και εύκολο να διαγραφούν. Οι περιοχές αυτές μόνο με πόλεμο και ήττα της Ρωσίας μπορούν να επιστραφούν στην Ουκρανία, πράγμα αδύνατο όταν μιλούμε για την πιο ισχυρή πυρηνική δύναμη.

3. Η Λαϊκή Δημοκρατία της Κίνας έχει κρατήσει με φιλική προς τη Ρωσία στάση σε ότι αφορά στο Ουκρανικό, η οποία ταυτόχρονα μπορεί να χαρακτηρισθεί και ισορροπημένη χωρίς να γίνεται μέρος του προβλήματος. Εχει επωφεληθεί σημαντικά από την οικονομική συνεργασία με τη Ρωσία και ιδιαίτερα με τις ποσότητες και τιμές αγοράς στο τομέα της ενέργειας. Αγνόησε επιδεικτικά τις προτροπές και παροτρύνσεις των ΗΠΑ.

Στην ίδια περίοδο κλιμακώθηκε και η αντιπαράθεση με την Ταϊβαν και τις ΗΠΑ λόγω της επίσκεψης της Ν. Πελόζι, Προέδρου της Βουλής των Αντιπροσώπων, όταν πραγματοποίησε την επίσκεψη. Η Κίνα με πράξεις δείχνει ότι αντιλαμβάνεται την συνεργασίας της με την Ρωσία, πέραν από το αμοιβαίο όφελος, και ως αποτρεπτικό παράγοντα στα ηγεμονικά σχέδια των κυρίαρχων κύκλων της Ουάσιγκτον. Την ίδια στιγμή το Πεκίνο συνεχίζει τις προσπάθειες για διεύρυνση της διεθνούς ισχύς και επιρροής του και αύξησης της στρατιωτικής του δύναμης.

Ανησυχία προκαλούν οι χαμηλοί για την Κίνα ρυθμοί ανάπτυξης για το 2022, γύρω στο 4%, που επηρεάστηκε από τη διεθνή κατάσταση, τον πόλεμο στην Ουκρανία αλλά και το παρατεταμένο lockdown στη Σαγκάη. Η οικονομική επιβράδυνση της Κίνας προκαλεί ανησυχίες αφού θεωρείται η ατμομηχανή της παγκόσμιας οικονομία.

4. Η Ευρωπαϊκή Ενωση είναι ο μεγάλος χαμένος σε όλα τα επίπεδα. Με μια ανεμική ηγεσία στις Βρυξέλλες και έλλειψη ισχυρών πολιτικών προσωπικοτήτων στα ισχυρά κράτη, αν εξαιρέσουμε τον Ε. Μακρόν, δεν μπόρεσε να σταθεί στο ύψος της κρίσιμης αυτής περιόδου. Οι ευθύνες είναι τεράστιες για την αποτυχία των συμφωνιών του Μίνσκ και η αποκάλυψη της Μέρκελ ότι αυτές έγιναν για να κερδίσουν χρόνο οι Ουκρανοί, σε συνδυασμό με την όλη στάσης της ΕΕ στον πόλεμο στην Ουκρανία, έχουν μειώσει την αξιοπιστία της.

Η ΕΕ είναι στη σκιά των Ηνωμένων Πολιτειών και οι ακολουθούμενες πολιτικές προκαλέσαν ή επιδείνωσαν προβλήματα κοινωνικο- οικονομικά προβλήματα. Η ΕΕ πλήττεται από πληθωριστικές τάσεις, αυξήσεις επιτοκίων, βουτιά στη βιομηχανική παραγωγή, έλλειψη ενέργειας και άνοδο στη τιμή του φυσικού αερίου και πετρελαίου κ.α. Εχουν εκδηλωθεί επίσης και οι διαφορές και διαφωνίες μεταξύ κρατών μελών που έχουν αντικρουόμενα συμφέροντα.

Δεν μπόρεσε η ΕΕ να διαδραματίσει κανένα ουσιαστικό ρόλο για τερματισμό του πολέμου και επίτευξη συμβιβαστικής λύσης. Ούτε καν πρωτοβουλία δεν θέλησε και δεν μπόρεσε να αναπτύξει. Αντίθετα έχει γίνει μέρος του πολέμου με τη συνεχή τροφοδότηση της Ουκρανίας με στρατιωτικό υλικό και οικονομική βοήθεια. Η πιο κλασσική αναφορά, που λέει την αλήθεια για την ουσία της εμπλοκής της Ε.Ε, είναι η δήλωση του Πρωθυπουργού της Ελλάδας Κυριάκο Μητσοτάκη, ότι είναι σε εμπόλεμη κατάσταση με τη Ρωσία.

Χωρίς το ρωσικό φυσικό αέριο και πετρέλαιο σε λογικές τιμές αγοράς η ΕΕ και ειδικά τα αναπτυγμένα βιομηχανικά κράτη άμεσα και μεσοπρόθεσμα θα έχουν σοβαρά προβλήματα και η ανταγωνιστικότητα τους θα μειώνεται συνεχώς με αλυσιδωτές συνέπειες. Γενικότερα, χωρίς ομαλοποίηση των σχέσεων με τη Ρωσία, ανάπτυξη οικονομικών και εμπορικών σχέσεων και τη διαμόρφωση ενός πανευρωπαϊκού συστήματος ασφάλειας, που να λαμβάνει υπόψη τις καλώς νοούμενες ανησυχίες όλων των πλευρών, η ΕΕ δεν θα μπορέσει να ανακάμψει, να ενισχυθεί και να διαδραματίσει σημαντικό ρόλο στις παγκόσμιες υποθέσεις.

Η ΕΕ χρειάζεται νέες πολιτικές που να εξυπηρετούν τα συμφέροντα της Ευρώπης και των πολιτών της, να εδράζεται πραγματικά σε αρχές και αξίες που θα συμβάλουν στην ειρήνη, συνεργασία και ανάπτυξη σε παγκόσμιο επίπεδο.

Η κατάσταση στο μέτωπο της Ουκρανίας παραμένει κρίσιμη και ανησυχητική για την ανθρωπότητα. Οσο συνεχίζεται ο πόλεμος ενέχει κίνδυνος κλιμάκωσης και διεύρυνσης με απρόβλεπτες για την ανθρωπότητα συνέπειες. Οι πολιτικές ηγεσίες καλούνται να αναλάβουν τις ευθύνες τους και να αναπτύξουν πρωτοβουλίες για ειρήνη και διπλωματικές λύσεις.

Παραπομπές

^1. Πριμακώφ Ε.Μ «Μεγαλόφωνες σκέψεις» Μόσχα, 2016
^2. Eurostat

* Αν. Καθηγητής Πολιτικών Επιστημών, Πανεπιστήμιο Frederick