Το σοσιαλιστικό υπόδειγμα της Ονίσιας

Πιο συγκεκριμένα, η συντριπτική πλειοψηφία μελετών κι’ ερευνητών αποτιμούν την ιστορική πορεία χωρίς να λαμβάνουν υπόψη τη διάσταση της καταστροφικής ανάσχεσης ενός πολιτικού, πολιτισμικού και κοινωνικού υποδείγματος.

Αυτή η οπτική έχει ως αποτέλεσμα τη στρέβλωση ολόκληρου του πεδίου της μελέτης της πολιτικής, καθότι ουσιαστικά μετατοπίζονται και, συνεπώς, δεν φωτίζονται τα βαθύτερα αιτία διεθνών, περιφερειακών και τοπικών διενέξεων.

Εδώ ενδεχομένως εντοπίζεται και η σημασία που αποδίδει ο κυρίαρχος λόγος προς τις ερμηνευτικές μετατοπίσεις του αναθεωρητικού ιστορικού αφηγήματος, το οποίο -μέσω της κατάφασης του συστημικού κοσμοπολιτισμού- μας καλεί ως αγωγός ν’ αλλάξουμε οπτική, προσφέροντας τη δυνατότητα να προσπεράσουμε, υποβαθμίσουμε ή/και αποδομήσουμε ό,τι αποτελεί κίνδυνο για το status quo.

Καθώς στηρίζεται στο εύκολο άλλοθι εκσυγχρονιστικών σοφισμάτων και αφηγημάτων, δημιουργεί μια νεόκοπη αμφίεση του συρμού, καταδικασμένη να υπερασπίζεται το σύνδρομο ισοπέδωσης που διατρέχει την ενιαία σκέψη και κραυγαλέα ιδεολογία των υπερεθνικών οργανισμών.

2. Το πολιτικό υπόδειγμα ως διακύβευμα

Το σοσιαλιστικό υπόδειγμα αποτελεί την πιο σημαντική πολιτική και κοινωνική ιδιότητα της νεωτερικής δημοκρατίας. Η δε σοσιαλιστική δημοκρατία, ανατροφοδοτούμενη από τις εκάστοτε κοινωνικοπολιτικές εξελίξεις, επαναπροσδιορίζεται διαρκώς ως προς τη μορφή και το περιεχόμενο, ιδιαίτερα κατά το τέλος του Β’ παγκόσμιου πολέμου.

Σε αυτό το πλαίσιο, η αναγκαιότητα διάπλασης σοσιαλιστικής κουλτούρας και, κατ´ επέκταση, η εκκόλαψη και η εμπέδωση ανάλογου οργανωτικού μηχανισμού με πυρήνα την φιλοσοφίας της πράξης, αναζητάται δικαίως κι’ ευρύτατα, τόσο σε φιλοσόφους και στοχαστές όσο και σε πολιτικούς και κοινωνικούς μεταρρυθμιστές. Για τον Μαρξ, τον Ένγκελς, τον Λένιν μέχρι και τον Γκράμσι αλλά και νεότερους μαρξιστές, η πολιτική φιλοσοφία δεν αποτελεί απλά ένα διανοητικό εργαλείο. Μπορεί και πρέπει να πραγματώνεται ως φιλοσοφία της πράξης, κυοφορώντας έτσι η δυνατότητα νέας κοινωνικής χειραφετικής προοπτικής στην ιστορία της ανθρωπότητας.

Ειδικότερα στην εποχή μας, που οι κοινωνίες χαρακτηρίζονται από πολυπλοκότητα, οι δε κοινωνικές σχέσεις και δομές έχουν αποδομηθεί ή/και διαρραγεί και που το έλλειμμα δημοκρατίας γίνεται ολοένα και περισσότερο αισθητό, θεωρείται επιτακτική η ανάγκη πολιτικού αναστοχασμού και, κυρίως, η αναζήτηση ενός νέου πρακτικού δρόμου σοσιαλιστικής συσπείρωσης.

Υπό αυτό το πρίσμα, θεωρώ πως το βιβλίο του Κύπρου Κουρτελλάρη “Απρίλης 1964: Η (εγ)κατάληψη της Ονίσιας”, αποτελεί παράγωγο των ανωτέρω προβληματισμών.

Η Ονίσια δεν είναι μόνο μια κρυμμένη αλήθεια μιας αγροτικής συνεργατικής έπαυλης, η οποία από το 1946, μετεξελίχθηκε -όπως εύστοχα έχει επισημάνει ο ιστορικός Γιώργος Μαργαρίτης- σε ένα είδος κυπριακής παραλλαγής του κοινοβιακού και συνεργατικού ισραηλινού Κιμπούτς. Ούτε και είναι η μόνη περίπτωση που έχει αποσιωπηθεί ή/και παραποιηθεί από τη συστημική στρέβλωση της κυρίαρχης ιστορικής αφήγησης. Είναι πάνω απ’ όλα και, κυρίως, το σοσιαλιστικό bona fide (αυθεντικό) υπόδειγμα της Κύπρου που ως τέτοιο θα έπρεπε -λόγω της οικονομικής και κοινωνικής του επιτυχίας- να κατεδαφιστεί. Καθώς η όλη φιλοσοφία της πράξης του αποτύπωνε εν πολλοίς το «κομμουνιστικό» πρότυπο, για τούτο θα έπρεπε αυτή η πρωτοπόρα αγροτική, συνεργατική μονάδα να αποδομηθεί.

Με άλλα λόγια, να εκτροχιαστεί, ν’ αποτύχει η δημοκρατική συμμετοχή στην απολαβή των αγαθών και, συνακόλουθα, στα κέρδη αλλά και στην λήψη των αποφάσεων. Προεκτείνοντας, θα σημείωνα πως όσα είχαν πετύχει οι αγρότες της Ονίσια -Ελληνοκύπριοι, όπως και Τουρκοκύπριοι- ως μέλη της έπαυλης από το 1946, ήρθαν οι αιματηρά γεγονότα του 1963 και οι στρατιωτικές επεμβάσεις του 1964 να κατεδαφίσουν το σοσιαλιστικό υπόδειγμα που λάμβανε χώρα στην έπαυλη.

Ο Κύπρος Κουρτελλάρης στη μελέτη του επιχειρεί, με διαύγεια περιγραφής και τρόπο πειστικό και αληθοφανή, την αποκάλυψη προσώπων αλλά και άγνωστων γεγονότων που ωστόσο αποτελούσαν τον κορμό της ιστορίας.

Σε μια εποχή που δημόσια ιστορία και αναθεωρητισμός επιχειρούν μεθοδικά να επινοήσουν αφηγήματα ως ιστορικό άλλοθι έτσι ώστε να συναντήσουν σκοπιμότητες και ανάγκες της επίκαιρης πολιτικής, ο Κύπρος Κουρτελλάρης θα καινοτομήσει: θα διακρίνει έγκαιρα κι’ έγκυρα την πολιτική σημασία της Ονίσιας, σηματοδοτώντας παράλληλα την απαρχή της απαγκίστρωσης από το δρόμο του αναθεωρητισμού αλλά και των εύκολων γενικευμένων σχημάτων της ιστορικής εμπειρίας.

Η μεθοδολογική σκευή του Κουρτελλάρη, για να μπορέσει να αναδείξει αυτό το ιδιότυπο συνεργατικό υπόδειγμα της έπαυλης της Ονίσιας, προϋπέθετε την επανεξέταση του ζητήματος υπό το πρίσμα μιας οπτικής μετεξέλιξης του κοινοβιακού και συνεργατικού στοιχείου σε πολιτικό και, συγκεκριμένα, σε σοσιαλιστικό υπόδειγμα.

Η περίοδος του 1963-1964 αποτελεί σαφώς μια μαύρη σελίδα στη σύγχρονη ιστορία του Κυπριακού προβλήματος όπου οι παντός τύπου και προέλευσης αντιδραστικές ή/και ακροδεξιές δυνάμεις κατέλυσαν το εν λόγω υπόδειγμα.

Η συγκεκριμένη περίοδος χάραξε στις ψυχές των ανθρώπων που βίωσαν τα γεγονότα, τα σημάδια της απόλυτης βιαιότητας. Ο κόσμος αιμορραγούσε. Πάλευε να επαναπροσδιορίσει τη σχέση του ως πολίτης με την ιστορία του νέου κράτους.

H οξυδερκής ανάγνωση, διάγνωση καθώς και η λεπτομερής παράθεση αξιόπιστων στοιχείων του Κουρτελλάρη, πιστοποιεί το πως ακριβώς διαβρώθηκε το μοντέλο της Ονίσιας και μαζί του η πολιτική και οικονομική εξυγίανση του τόπου.

Η δική μας επανεννοιολόγηση της μέχρι σήμερα συντονισμένης δημόσιας (και όχι μόνο) προσπάθειας απόκρυψης των γεγονότων και των προσώπων που έλαβαν χώρα στην εξάλειψη της Ονίσιας, συνδέεται άμεσα με τ´ όλο διακύβευμα του πολιτικού υποδείγματος. Εννοώ πως ιστορικά υπάρχουν ουκ ολίγα πολιτικά υποδείγματα, και δη μεγαλύτερης γεωγραφικής κλίμακας από την Ονίσια, τα οποία είχαν όλα εκείνα τα ριζοσπαστικά συστατικά που μπορούσαν να θέσουν σε ευθεία αμφισβήτηση το κατά εποχή status quo ή, άλλως, το κυρίαρχο σύστημα.

Αναφέρω ενδεικτικά ορισμένα παραδείγματα:

1. Η εισβολή των Σπαρτιατών στην Μεσσηνία (Α’ Μεσσηνιακός Πόλεμος) ξεκίνησε ένα χρόνο πριν από την 9η Ολυμπιάδα, το 743 π.Χ., και τελείωσε μετά από 20 ολόκληρα χρόνια. Συνδέεται, μεταξύ άλλων, με το καθεστώς των μικρών ηγεμονιών των Μεσσηνίων που λειτουργούσαν σε καθεστώς αυτονομίας σε αντίθεση με το συγκεντρωτικό, στρατοκρατικό χαρακτήρα της Σπάρτης.
2. Στους “Πέρσες” του Αισχύλου η Άτοσσα καθώς συνομιλεί με τον χορό, αδυνατεί να αντιληφθεί την δύναμη και το νόημα της Δημοκρατίας. Για τους Πέρσες το αθηναϊκό υπόδειγμα και, συνακόλουθα, η παραδοχή και διεύρυνση του πολιτεύματος των Αθηναίων, θα έθετε σε ευθεία αμφισβήτηση το οι δυναστείες (υπερφορολόγηση, ταξική ανισότητα κλπ) που είχαν επιβάλει οι δυναστείες της Περσικής βασιλικής αυλής (λογουχάρη, η δυναστεία των Αχαιμενιδών) στις σατραπείες τους. Ας σημειωθεί πως επι βασιλείας Δαρείου είχαν δημιουργηθεί επαναστατικά κινήματα στην Αίγυπτο, στη Μηδία, στην Παρθία, στη Βαβυλωνία και στη Μοργιανή.
3. Ένα Από Τα Δραματικότερα Επεισόδια του Πελοποννησιακού Πολέμου, που εξιστορείται στο 5ο βιβλίο της Ιστορίας του Θουκυδίδη, αποτελεί το περιστατικό μεταξύ Αθηναίων – Μηλίων, το οποίο έλαβε χώρα το 416 π.Χ. Οι Αθηναίοι επιτέθηκαν στην Μήλο, μια μικρή, Λακεδαιμονική αποικία, με σκοπό να την αναγκάσουν να ενταχθεί στην  Αθηναϊκή Συμμαχία. Οι Μήλιοι ζήτησαν να γίνει σεβαστό το δικαίωμά τους να μείνουν ουδέτεροι στη σύγκρουση των Αθηναίων με τη Σπάρτη. Μολοταύτα οι Αθηναίοι, εκμεταλλευόμενοι την τεράστια στρατιωτική τους υπεροχή, καταλαμβάνουν την Μήλο, εκτελούν όλους τους ενήλικους άνδρες, και  εξανδραποδίζουν γυναίκες και  παιδιά, εγκαθιστώντας στο νησί Αθηναίους εποίκους. Τελικά ο λόγος των Μηλίων περί αμοιβαίας διαφώτισης (διδάσκειν κατ’ ησυχίαν αλλήλους) δεν ήταν αποδεκτός από το ηγεμονικό σχήμα των Αθηναίων. 
4. Η ιμπεριαλιστική εισβολή των Αμερικανών στην Γρενάδα το 1983, με πρόσχημα ότι η χώρα «απειλούσε την ασφάλειά τους», όπως είχε δηλώσει ο τότε πρόεδρος των ΗΠΑ Ρόναλντ Ρίγκαν, είχε ως στόχο τη βίαιη ανατροπή του αριστερού πρωθυπουργού της χώρας, του Μορίς Μπίσοπ. Η αμερικανική στρατιωτική επέμβαση στη Γρενάδα, ένα νησί που στο χάρτη καταλαμβάνει μια απειροελάχιστη μικρή κουκκίδα, είχε ισχυρό διεθνή αντίκτυπο. Ακόμα και η αμερικανική εφημερίδα “Νιου Γιορκ Τάιμς” έγραφε πως ο Ρίγκαν “δεν παραβίασε μόνο μια βασική αρχή του διεθνούς δικαίου, σύμφωνα με το οποίο το εθνικό έδαφος κάθε χώρας είναι απαραβίαστο, αλλά και τις συγκεκριμένες συνθήκες”

Η ιστορία βρίθει ιστορικών γεγονότων. Στα χρόνια του ψυχρού πολέμου, η αμερικανική διπλωματία, με τη συνδρομή της CIA, δημιουργούσαν στη Λατινική Αμερική δικτατορίες, από το Εκουαδόρ, την Αργεντινή και τη Βενεζουέλα μέχρι την Χιλή. Το ίδιο έπρατταν και στη νότια Ευρώπη (Ιταλία, Ελλάδα, Κύπρο κλπ).

Το βέβαιο είναι πως στα χρόνια μετά τον 2ο παγκόσμιο πόλεμο αποτυπώθηκε ένας κόσμος με αβέβαιο προορισμό και θρυμματισμένη πίστη.

3. Επιλεγόμενα στο πολιτικό υπόδειγμα 

Ολόκληρες κοινωνίες βρέθηκαν παγιδευμένες σε ένα θανάσιμο, επικίνδυνο αδιέξοδο.

Αυτό είναι και το βαθύτερο νόημα του πολιτικού υποδείγματος της Ονίσιας που αναδεικνύει με τρόπο σαφή και συναρπαστικό η μελέτη του Κύπρου Κουρτελλάρη

Η Ονίσια είχε χαρακτήρα συνεργατικό, συλλογική δηλαδή ιδιοκτησία. Και αυτή η νέα για τα δεδομένα της εποχής αγροτική πραγματικότητα της Κύπρου, ήταν πραγματικά ριζοσπαστική, αν όχι επαναστατική.

Η αφήγηση του Κουρτελλάρη είναι στιβαρή, καθότι εντοπίζει τις ρίζες του κακού, τις αποκαλύπτει, επιλέγοντας επιτυχημένα μια σφαιρικότερη θεώρηση του όλου ζητήματος. Ο λόγος του συγκροτεί μια συνολική ιστορική  και κοινωνική αφήγηση όπου το σοσιαλιστικό υπόδειγμα της Ονίσιας έχει κεντρική θέση. Εκκινεί από σημαντικές παραδοχές, για να συνομιλήσει σε βάθος με τα υπάρχοντα στοιχεία και ιστορικά δεδομένα γύρω από ένα τραυματικό παρελθόν που κυριαρχούσαν ο αντικομμουνισμός και η εθνικοφροσύνη, οι διώξεις, η δαιμονοποίηση του άλλου και ο στιγματισμός των πολιτικών αντιπάλων. Στάσεις και συμπεριφορές που εξακολουθούν να βασανίζουν τους ανθρώπους μέχρι σήμερα.

Αναντίλεκτα, το βιβλίο αναδεικνύει αυτή την μαύρη τρύπα της πολιτικής ιστορίας ως υπόμνηση του τραύματος στα πρώτα χρόνια της νεότευκτης, όσο κι’ εύθραυστης σε ισορροπία Κυπριακής Δημοκρατίας. Ο συγγραφέας σαφώς κι’ επιτελεί το χρέος και την ευθύνη του ερευνητή ν’ αναδείξει αυτή την ιστορία και τη σιωπή γύρω από αυτή ώστε να μη χαθούν οι «φωνές» μέσα στο χρόνο. Από πολλές απόψεις με το βιβλίο του Κύπρου Κουρτελλάρη μπορούμε ως κοινωνία τουλάχιστον να κοιταζόμαστε στον καθρέφτη. Και εμείς και οι νεότερες γενιές.

• Καθηγητής, Τακτικό μέλος της Ευρωπαϊκής Ακαδημίας Επιστημών και Τεχνών και τέως Πρύτανης του Ευρωπαϊκού Πανεπισημίου Κύπρου. -  Παρέμβαση στην Εκδήλωση παρουσίασης του βιβλίου «Απρίλης 1964: Η (εγ)κατάληψη της Ονίσιας - Από αυτούς που τάχθηκαν να την… προστατεύσουν», που έγινε στην Πάφο στις 15 του Φλεβάρη 2022