Η ποιητική των γηπέδων και η ποίηση περί ποδοσφαίρου

Ο ποιητής και δημοσιογράφος, με ειδίκευση τόσο στο πολιτικό όσο και στο αθλητικό ρεπορτάζ, Μιχάλης Παπαδόπουλος, απέδειξε μέσα από την εμπεριστατωμένη έρευνα που έκανε και παρουσίασε υπό τη μορφή διάλεξης, ότι και το ποδόσφαιρο έχει την ποιητική του. Η «ποιητική των γηπέδων» είναι, όπως είπε, ένα από τα επίπεδα της πολύσημης τάξης λόγων που διαμορφώνεται γύρω, από, και, για το ποδόσφαιρο.

«Ποια σχέση μπορεί να έχει η λογοτεχνία, μια τόσο μοναχική και απομονωμένη, όπως, συμβατικά, θεωρείται, δραστηριότητα, κατ’ εξοχήν εκδήλωση του ανώτερου πνεύματος, μ’ αυτήν τη σχεδόν καρναβαλική παράσταση, ένα τόσο μαζικό κοινωνικό φαινόμενο, όπως το ποδόσφαιρο, υποκείμενο στα κατώτερα ένστικτα και στα ζωώδη πάθη;», έθεσε ο κ. Παπαδόπουλος το ερώτημα.

«Πώς μπορεί η κατεξοχήν τέχνη του λόγου να συμφύρεται με μιαν από τις μη γλωσσικές εκφράσεις του ανθρώπινου πολιτισμού;»

Απάντηση ίσως να έδωσε στο θεωρητικό ερώτημα η παρουσία στη διάλεξη παλιών -και αγαπημένων πολλών οπαδών- θρύλων του κυπριακού ποδοσφαίρου, που μίλησαν, μοιράστηκαν αισθήματα, αναμνήσεις, αλλά και απάγγειλαν. Νίκος Χαραλάμπους, Τάκης Αντωνίου, Ανδρέας Στεφάνου, Μιχάλης Χατζηπιερής, Πέπης Ιακώβου, ήταν εκεί.

Έχει πολύ βαθιές ρίζες και φτάνει μέχρι τα ομηρικά έπη

Ο ποιητής Μιχάλης Παπαδόπουλος δίνει μέσα από τη διάλεξή του απαντήσεις και στα πρωθύστερα ερωτήματα: Και όμως, η σχέση του ποδοσφαίρου ή, για να είμαστε ακριβέστεροι, ενός παιχνιδιού με μπάλα, με τη λογοτεχνία έχει πολύ βαθιές ρίζες και φτάνει μέχρι τα ομηρικά έπη, και συγκεκριμένα την Οδύσσεια, όπου μπορούμε να εντοπίσουμε τις πρώτες αναφορές και πληροφορίες για ένα παιχνίδι που χρησιμοποιεί την σφαίρα, εξήγησε. 

Χαρακτηριστική, όπως ανέφερε, είναι η σκηνή στο Ζ’, 99-100 της Οδύσσειας (μτφρ. Αργ. Εφταλιώτης), όπου η Ναυσικά και οι φίλες της, αφού λούζονται στην όχθη του ποταμού, πετούν τις μαντίλες τους και αρχίζουν να παίζουν με τη σφαίρα.

Ανάλογη αναφορά, σημείωσε, παρουσιάζεται και στο Θ’ της Οδύσσειας, όπου ο Οδυσσέας και οι Φαίακες έπαιζαν την πορφυρή σφαίρα με τα χέρια τους, πετώντας την ψηλά ίσαμε τα σύννεφα, καθώς οι άλλοι ολόγυρα χειροκροτούσαν (Οδύσ. Θ΄, 372-4).

Στα υστερότερα χρόνια, είπε ο κ. Παπαδόπουλος, αναφορές για το ποδόσφαιρο, το Mob football (το ποδόσφαιρο του όχλου), όπως λεγόταν τότε, ανευρίσκουμε στα σαιξπηρικά έργα, και συγκεκριμένα στον Βασιλιά Ληρ (πράξη 1, σκηνή 4) και στην Κωμωδία των Παρεξηγήσεων.

Μια πιο ουσιαστική, όσο και πιο πολυκύμαντη, σχέση με το ποδόσφαιρο αποκτά η λογοτεχνία στη νεωτερική εποχή, με την εμφάνιση των σπορ τον 18ο και 19ο αιώνες, από τη μεσαία αριστοκρατική αγγλική τάξη, που θα αναπτυχθεί ακόμη περισσότερο, στον 20ό αιώνα.

Κατ’ εξοχήν λαϊκό άθλημα και η... “όπερα των φτωχών”

Το ποδόσφαιρο, κατ’ εξοχήν λαϊκό άθλημα, αρύεται, την καταγωγή του, με τη μορφή που μας παραδόθηκε, από τη βρετανική εργατική τάξη του 19ου αιώνα και είναι συνυφασμένο με τη διαμόρφωση και την κουλτούρα της.

Οι ίδιες οι ρίζες του, ανευρίσκονται στο υπέδαφος μιας βαθιάς πολιτικής αντιπαράθεσης, με έντονα κοινωνικά και ταξικά χαρακτηριστικά, επτά αιώνες πριν. Σύμφωνα με γραπτές μαρτυρίες στη Βρετανία, τα πρώτα ριζώματα του αθλήματος ανευρίσκονται στον 13ο αιώνα, με τη μορφή ενός παγανιστικού παιχνιδιού, που αποτελούσε πηγή ανέλεγκτης και επίφοβης αταξίας για το μοναρχικό κράτος.

Ο Μιχάλης Παπαδόπουλος, αγγίζοντας και τις πολιτικές καταβολές και ιστορική εξέλιξη του ποδοσφαίρου, επισημαίνοντας σε συνέχεια των αναφορών του ότι «η πολιτική, με άλλα λόγια, είναι σύμφυτη με την εμφάνιση του ποδοσφαίρου, αλλά και την ιστορική του εξέλιξη».

Όπως ανέφερε περαιτέρω, «δεν είναι τυχαίο, άλλωστε, το γεγονός πως χαρακτηρίστηκε, πολύ εύστοχα, ως η «όπερα των φτωχών», αντιδιαστελλόμενο προς τις ποικιλώνυμες κοινωνικές δραστηριότητες των ανώτερων κοινωνικών τάξεων».

Στις γειτονιές του κόσμου για ποδόσφαιρο και ποίηση

Ο ποιητής στη διάλεξή του μέσα από τις αναφορές σε συγγραφείς, ποιητές και ποδόσφαιρο ξενάγησε το κοινό του και στις γειτονιές του κόσμου, από τη Βρετανία μέχρι τη Γαλλία, την Ισπανία, Λατινική Αμερική, αλλά και στην Ελλάδα και ακόμα και την Κύπρο.

Όσκαρ Ουάιλντ, σερ Άρθουρ Κόναν Ντόιλ, ο μυθιστοριογράφος και θεατρικός συγγραφέας JB Priestley, είναι μόνο μερικά από τα ονόματα της βρετανικής λογοτεχνίας που αναφέρθηκαν. Πέραν από τη Μεγάλη Βρετανία, ενδιαφέρουσες είναι και οι προσλήψεις του ποδοσφαίρου, όπως σημείωσε ο Μ. Παπαδόπουλος, στη συγκαιρινή γαλλική γραμματεία. Ο πρώτος που μελέτησε τη σχέση λογοτεχνίας και αθλητισμού υπήρξε ο Ζορζ Ροζέ, για να αναφερθεί στη συνέχεια στους Ζαν Ζιροντού Ανρί ντε Μοντερλάν, Ζιροντού, Πολ Μοράν, ο Ζαν Πολ Σαρτρ μέχρι και ο Αλμπέρ Καμύ, τερματοφύλακας, ο ίδιος, στην ποδοσφαιρική ομάδα του Πανεπιστημίου του στο Αλγέρι.

Ο Κάρλος Ντρουμόντ ντε Αντράντε, ο μεγαλύτερος ποιητής της Βραζιλίας, πατέρας του βραζιλιάνικου ποιητικού μοντερνισμού, ήταν μία από τις αναφορές του Μιχάλη Παπαδόπουλου, που μίλησε στη συνέχεια μέσω του Καταλανού συγγραφέα Μανουέλ Βάθκεθ Μονταλμπάν, γνωστού για τη μεγάλη αγάπη του για την Μπαρσελόνα, ο οποίος στο βιβλίο του «Ποδόσφαιρο. Μια θρησκεία σε αναζήτηση θεού» (εκδόσεις Μεταίχμιο) γράφει για τη σχέση ανάμεσα στο ποδόσφαιρο και τη λογοτεχνία: «Οι Λατινοαμερικάνοι συγγραφείς ήταν κυρίως αυτοί που προσπάθησαν να μετατρέψουν το ποδόσφαιρο σε μια σύγχρονη επική μορφή. Και με τον ίδιο τρόπο που χώρες όπως η Βραζιλία και η Αργεντινή εξάγουν ποδοσφαιριστές σε όλον τον κόσμο, εξάγεται και το ποδοσφαιρικό έπος συγγραφέων όπως ο Εντουάρντο Γκαλεάνο και ο Οσβάλντο Σοριάνο».

Και οι αναφορές συνεχίζονται, Darwin Pastorin, ο Πιέρ Πάολο Παζολίνι, «καταραμένος» ποιητής και σκηνοθέτης. Στους θαυμαστές του ποδοσφαίρου (ή του προγόνου του παιχνιδιού, έτσι όπως το ξέρουμε σήμερα), πέραν των προαναφερθέντων,  συμπεριλαμβάνονται μεγάλες ιστορικές και καλλιτεχνικές μορφές όπως οι Λεονάρντο ντα Βίντσι, Γουίλιαμ Σαίξπηρ, Νικολό Μακιαβέλι, Αλμπέρ Καμύ, Αντόνιο Γκράμσι, Ντμίτρι Σοστακόβιτς, Άλμπερτ Αϊνστάιν, Πάμπλο Νερούδα, Γκαμπριέλ Γκαρσία Μάρκες, Σιμόν ντε Μποβουάρ, Χουάν Ρούλφο, Ζαν Ζενέ, Χένρι Μουρ, Νέλσον Μαντέλα, Εμίρ Κουστουρίτσα, Ζακ Ντεριντά, Jo Shapcott.

Σε Ελλάδα και Κύπρο 

Μεταφέροντάς μας στην Ελλάδα, ο Μιχάλης Παπαδόπουλος θα αναφερθεί στον Μανόλη Αναγνωστάκη, στον Νάσο Βαγενά, αλλά και στον Μάνο Χατζιδάκι, ο οποίος έγραψε το «Αιώνιο Πάθος», την περίφημη κυριακάτικη μπαλάντα για τον θρύλο των βρετανικών γηπέδων, Τζορτζ Μπεστ. Ποιήματα με θέμα το ποδόσφαιρο έχουν γράψει επίσης, μεταξύ άλλων, οι: Νίκος Εγγονόπουλος, Νίκος Καρούζος,  Άρης Δικταίος, από τους παλιότερους, και οι Γιώργος Μαρκόπουλος, Βασίλης Στεριάδης, Θανάσης Βενέτης, Γιώργος Βέης, Χριστόφορος Λιοντάκης, Λευτέρης Πούλιος,  Γιάννης Πατίλης, Ηλίας Γκρης κ.ά. από τους νεότερους.

Όσον αφορά τα καθ’ ημάς, ο Μιχάλης Παπαδόπουλος αναφέρθηκε στην περίπτωση της ποιήτριας Ντίνας Κατσούρη, η οποία, από το άκρο της απόρριψης του ποδοσφαίρου, κατέληξε σ’ έναν ενθουσιώδη εναγκαλισμό του, εκδίδοντας, το 2013, την εξαιρετικά ενδιαφέρουσα συλλογή, «Τα Ποδοσφαιρικά» (Λευκωσία: Άνευ, 2013).

Άξιο ιδιαίτερης αναφοράς είναι, επίσης, το μυθιστόρημα «Τα Παιδιά της Κυριακής», του Αλέκου Αλέκου, όπως είπε.

Απάντηση και για τα περί... «φούρπου»

Ο Μιχάλης Παπαδόπουλος δεν άφησε αναπάντητα και τα περί «φούρπου».

«Η ενορχηστρωμένη εναντίον του ποδοσφαίρου ξιφούλκηση, που με περιφρονητική μαεστρία εκδηλώθηκε και εκδηλώνεται και από τις δύο πλευρές του ιδεολογικοπολιτικού φάσματος, συμπυκνώνεται στη χυδαία και δημαγωγική σημειολόγηση του ποδοσφαίρου ως «φούρπου» και των ποδοσφαιρόφιλων ως… φούρπων, άμυαλων, δηλαδή, και ηλιθίων βαρβάρων, που σαγηνεύονται από τα καπρίτσια μιας γεμάτης αέρα μπάλας, έτοιμων να κονταροκτυπηθούν για χάρη της, ενώ την ίδια στιγμή καταμηνύεται ο ποδοσφαιρικός χώρος ως ένας κόσμος παραβατικός, αγελαίας συμπεριφοράς και έκνομης συναλλαγής, που φιλοξενεί τα πλέον αποκρουστικά από τα κατώτερα πάθη», εύστοχα σημείωσε.

Για να καταλήξει πως κατά τη γνώμη του, αυτές οι προσεγγίσεις βασίζονται σε μια πλήρη άγνοια του τι είναι πραγματικά το ποδόσφαιρο, ποιες οι βαθιές  ανθρωπολογικές και κοινωνιολογικές αναφορές του, ποιες οι συμβολικές αντιπροσωπεύσεις του και ποιο το ενδιάθετο πολιτισμικό του φορτίο.

Ίσως πάλι ο Πιέρ Πάολο Παζολίνι, να έχει την απάντηση: «Το ποδόσφαιρο είναι η τελευταία ιερή παράσταση των καιρών μας»

* ΚΥΠΕ