H «Συνοικία το όνειρο» και ο εφιάλτης του ελληνικού μετεμφυλιακού κράτους

Θεωρήσαμε σκόπιμο να περιγράψουμε σε αδρές γραμμές το πολιτικό περιβάλλον, τον Αύγουστο του 1961, για να έχει ο αναγνώστης υπόψιν του το φόντο της ιστορίας που θα πούμε παρακάτω. Της περιπέτειας της ταινίας «Συνοικία το όνειρο», μιας από τις σημαντικότερες ταινίες του ελληνικού κινηματογράφου.

Συντελεστές λοιπόν της ταινίας ήταν:
Σκηνοθέτης: Αλέκος Αλεξανδράκης
Σεναριογράφοι: Τάσος Λειβαδίτης και Κώστας Κοτζιάς
Υπεύθυνος φωτογραφίας: Δήμος Σακελλαρίου
Σκηνικά: Τάσος Ζωγράφος
Μουσική: Μίκης Θεοδωράκης
Πρωταγωνιστές: Αλέκος Αλεξανδράκης, Μάνος Κατράκης, Αλίκη Γεωργούλη, Αλέκα Παΐζη, Σαπφώ Νοταρά, Αλέκος Πέτσος.

Mια ταινία που θα έσπαζε την ειδυλλιακή εικόνα της «χαρούμενης» κι «ευημερούσας» Ελλάδας

Ο Αλέκος Αλεξανδράκης, γνωστός ήδη πρωταγωνιστής του θεάτρου και του κινηματογράφου, αποφασίζει με τη σύντροφο του, Αλίκη Γεωργούλη, επίσης γνωστή ηθοποιό, να κάνει μια ταινία, που θα έσπαζε την ειδυλλιακή εικόνα της «χαρούμενης» και «ευημερούσας» Ελλάδας και θα αναφερόταν στην άλλη όψη της πραγματικότητας, της πραγματικότητας που ζούσαν χιλιάδες άνθρωποι στις παραγκουπόλεις της Αθήνας, αλλά και στην υπόλοιπη χώρα.

Το σενάριο της ταινίας,  που έγραψαν ο γνωστός ποιητής Τάσος Λειβαδίτης και ο επίσης γνωστός συγγραφέας,  Κώστας Κοτζιάς, όπως και η σκηνοθετική σύλληψη  του Αλεξανδράκη, είχαν σαφέστατες επιρροές από το ρεύμα του «ιταλικού νεορεαλισμού», που κυριαρχούσε εκείνη την εποχή στον ευρωπαϊκό κινηματογράφο.

Δυο λόγια για την υπόθεση της ταινίας:

Σε μια γειτονιά της Αθήνας, κάτω από τον λόφο του Φιλοπάππου, κοντά στα Άνω Πετράλωνα (λατομείο παλιότερα), γνωστή με την ονομασία Ασύρματος, παρακολουθούμε τον αγώνα των ανθρώπων, κάτω από άθλιες συνθήκες, να επιβιώσουν, να ξεφύγουν από τη μιζέρια.

Ποικιλόμορφη αντίδραση του ελληνικού καθεστώτος...

Το θέμα της ταινίας, αλλά και οι συντελεστές της, όλοι «μπλεγμένοι» με την Αριστερά, προκαλούν την αντίδραση του καθεστώτος, που εκδηλώνεται με πολλές μορφές.

Κατά τη διάρκεια των γυρισμάτων, εμφανίζονται παρακρατικοί, τραμπούκοι, που προσπαθούν να διακόψουν τα γυρίσματα, άλλοτε με επιτυχία και άλλοτε όχι.

Μετά την «Οδύσσεια» των γυρισμάτων, η ταινία περνάει από τα «σαράντα κύματα» της λογοκρισίας. Κατά σειρά:

Περνάει από την επιτροπή προληπτικής λογοκρισίας, στη συνέχεια περνάει από την ειδική επιτροπή για τη χορήγηση άδειας «γυρίσματος», κατόπιν περνάει (για δεύτερη φορά) από την επιτροπή ελέγχου του υπουργείου, για να πάρει άδεια προβολής, και τέλος περνάει και από την επιτροπή ελέγχου κινηματογραφικών ταινιών του υπουργείου για να πάρει άδεια προβολής στο Φεστιβάλ της Βενετίας!

Εννοείται ότι σε κάθε βήμα, σε κάθε επιτροπή, έπεφτε και το ανάλογο «πετσόκομμα» της ταινίας, σε τέτοιο βαθμό, που ο Αλεξανδράκης δήλωσε: «Από τη στιγμή που κόπηκε, δεν με αφορά»…

Ωστόσο, οι περιπέτειες της ταινίας, δεν τέλειωσαν εκεί.

Grigoris Bithikotsis - Vrehi sti ftohogitonia

(Σκηνή από την ταινία «Συνοικία το όνειρο» όπου ακούγεται ο Γρηγόρης Μπιθικώτσης να τραγουδάει συγκλονιστικά το τραγούδι «Βρέχει στη φτωχογειτονιά», σε μουσική Μίκη Θεοδωράκη και στίχους του Τάσου Λειβαδίτη)

Μετά τον σφαγιασμό από τη λογοκρισία, η ταινία πήρε την άδεια προβολής και η πρώτη προβολή ορίστηκε για τις 3 Αυγούστου, στον κινηματογράφο «Ράδιο Σίτυ».

Η προβολή διακόπτεται και η αίθουσα βυθίζεται στο σκοτάδι…

Εκείνη την ημέρα, στις 11 το πρωί, το «Ράδιο Σίτυ» ήταν κατάμεστο, από εκπροσώπους του καλλιτεχνικού κόσμου, εκπροσώπους ξένων πρεσβειών, δημοσιογράφους. Όμως, λίγα λεπτά μετά την έναρξη, η προβολή διακόπτεται και η αίθουσα βυθίζεται στο σκοτάδι…

Ιδού, πως παρουσιάζει τα γεγονότα, η (υπεράνω πάσης υποψίας) «Καθημερινή», της 4ης Αυγούστου 1961:

«Είχε ήδη αρχίσει η δοκιμαστική προβολή της εις τω «Ράδιο-Σίτυ» ενώπιον κριτικών τού κινηματογράφου, ξένων μορφωτικών ακολούθων, αντιπροσώπων τού Τύπου και γνωστών ηθοποιών, όταν κατέφθασαν αστυνομικά όργανα τού ΙΣΤ΄ τμήματος και εκτελούντα διαταγάς απηγόρευσαν τήν προβολήν της ταινίας. Οι παριστάμενοι διεμαρτυρήθησαν ζωηρώς. Ο ζωηρότερον διαμαρτυρηθείς ηθοποιός κ. Αλέκος Λειβαδίτης συνελήφθη και ωδηγήθη εις τό τμήμα αφεθείς ακολούθως ελεύθερος. Τελικώς οι αστυνομικοί εξέβαλον εκ τής αιθούσης τούς προσκληθέντας εις τήν προβολήν. Τό περίεργον είναι ότι η ταινία αυτή, δεν φαίνεται να παρουσιάζη κανένα προκλητικό στοιχείον καμμιάς φύσεως και δεν περιέχει ούτε άσεμνες σκηνές, ούτε προπαγανδιστικές, και πολλοί που τήν έχουν δη, έχουν πιστοποιήσει ότι πρόκειται απλώς περί ταινίας «ιταλικού τύπου», με ήρωας αλήτας που ζουν σε φτωχογειτονιά. Αλλά οι αλήται αυτοί, γεμάτοι ανθρώπινα αισθήματα, σώζουν τήν ζωήν τής γρηάς που ξεκινούν για να ληστέψουν και μετανοούν για όλες τις κακές τους πράξεις και ακόμη και για τις κακές τους προθέσεις.

Πιο αναλυτική περιγραφή των γεγονότων κάνει μια άλλη εφημερίδα, η «Ελευθερία», την επομένη της επεισοδιακής προβολής. Έγραψε, ανάμεσα σ’ άλλα η εφημερίδα:

«Εις το κινηματοθέατρο “Ράδιο-Σίτυ” εσημειώθησαν την 11ην π.μ. χθες ταραχώδη επεισόδια, κατόπιν επεμβάσεως της Αστυνομίας, η οποία εξεκένωσε βιαίως την αίθουσαν, όπου επρόκειτο να προβληθεί η νέα ταινία “Συνοικία το Όνειρο”, ενώπιον αντιπροσώπων του Τύπου, διανοουμένων, ξένων πρεσβευτών και μορφωτικών ακολούθων πρεσβειών.

»Η προβολή της ταινίας τελικώς εματαιώθη, μολονότι υπήρχον κανονικαί προς τούτο άδειαι. Κατ’ αρχάς η Αστυνομία είχεν απαγορεύσει την είσοδον του κοινού. Κατόπιν την επέτρεψεν, αλλά μόλις ήρχισε η προβολή την διέκοψε, εξεκένωσε βιαίως την αίθουσαν και προέβη εις συλλήψεις προσώπων, τα οποία αφέθησαν τελικώς ελεύθερα...

»Εξ επισήμου πλευράς ουδεμία εξήγησις παρεσχέθη δια τους λόγους οι οποίοι προεκάλεσαν την απαγόρευσιν της προβολής την τελευταία στιγμήν και ενώ υπήρχεν η προς τούτο άδεια. Εις τους παραγωγούς μόνον εδήλωσασν οι αστυνομικοί ότι ενήργουν κατ’ εντολήν του υφυπουργείου Προεδρίας της Κυβερνήσεως...

»...Οι παραγωγοί παρέλαβιν την ταινίαν των από το υπουργείο (Προεδρίας), επέβησαν ταξί και μετέβησαν εις το κινηματοθέατρο “Ράδιο-Σίτυ”, επί της οδού Πατησίων, όπου όμως εύρον την είσοδον κλειστή και φρουρούμενη από δύναμιν του 16ου Αστυνομικού Τμήματος, υπό τον Διοικητήν του, και τους προσκεκλημένους συγκεντρωμένους προ του κλειστού κινηματοθεάτρου. Εις ερώτησίν των διά την έννοιαν των αστυνομικών μέτρων, οι παραγωγοί επληροφορήθησαν από τους αστυνομικούς ότι η προβολή της ταινίας έχει απαγορευθεί κατόπιν τηλεφωνήματος του κ. υφυπουργού της Προεδρίας, “διότι στερείται της απαραιτήτου αδείας”.

Οι παραγωγοί επέδειξαν την άδειαν, την οποίαν έφερον από το υπουργείο, οπότε οι αστυνομικοί επέτρεψαν την είσοδον εις τους διακοσίους πενήντα περίπου συγκεντρωμένους προσκεκλημένους και εντός ολίγων λεπτών ήρχιζε η προβολή της ταινίας.

Δεν παρήλθεν όμως δεκάλεπτον και οι αστυνομικοί εισήλθον εις τον κινηματογράφον και διέταξαν να σταματήσει η προβολή και να εκκενωθεί η αίθουσα. Η προβολή της ταινίας εσταμάτησε πράγματι, αλλά οι θεαταί παρέμενον εις την αίθουσαν και εζήτουν να πληροφορηθούν τι συμβαίνει. Εις την ίδιαν ερώτησιν των διαμαρτυρομένων δά την νέαν επέμβασιν παραγωγών, ο αστυνομικός διοικητής περιορίσθη να δηλώσει ότι “έτσι διέταξεν τηλεφωνικώς ο κ. υφυπουργός”. Αλλά εις αυτόν το σημείον εσταμάτησαν οι επεξηγήσεις και ήρχισε η βίαια εκβολή των θεατών από την αίθουσαν, οπότε εδημιουργήθησαν και επεισόδια.

Δύο ηθοποιοί ζωηρώς διαμαρτυρηθέντες διά τα αστυνομικά μέτρα, οι κ.κ. Α. Λειβαδίτης και Ν. Βούγας, συνελήφθησαν και οδηγήθησαν εις το αστυνομικόν τμήμα, αφεθέντες αργότερον ελεύθεροι...»

Προβλήθηκε κουτσουρεμένη...

Η ταινία προβλήθηκε στη συνέχεια, στην κουτσουρεμένη κόπια, στο Φεστιβάλ Θεσσαλονίκης, όπου απέσπασε τα βραβεία καλύτερης φωτογραφίας για τον Δήμο Σακελαρίου και δεύτερου ανδρικού ρόλου για τον Μάνο Κατράκη.

Επίσης, η Ένωση Ελλήνων Κριτικών έδωσε τα βραβεία πρώτου ανδρικού ρόλου στον Αλέκο Αλεξανδράκη και μουσικής στο Μίκη Θεοδωράκη.

Προβλήθηκε ακόμη στη Σοβιετική Ένωση (όπου πήρε το βραβείο του Διεθνούς Φεστιβάλ Μόσχας), στην Ουγγαρία, τη Βουλγαρία, με μεγάλη επιτυχία.

Στην Ελλάδα η ταινία προβλήθηκε μόνο στα μεγάλα αστικά κέντρα, αφού η προβολή της στην υπόλοιπη χώρα απαγορεύθηκε…

* Ημεροδρόμος