Καταδρομέας Κωνσταντίνου Σωτήρης του Αδάμου - Ήρωας της Αντίστασης κατά του Πραξικοπήματος... Ένα βιβλίο που έπρεπε να γραφτεί!

Οι Κύπρος Κουρτελλάρης και Παναγιώτης Παναγιώτου όχι μόνο τόλμησαν, αλλά και αφοσιώθηκαν -ψυχή τε και σώματι- στη συγγραφή ενός βιβλίου που έπρεπε να γραφτεί. Καταδρομέας Κωνσταντίνου Σωτήρης του Αδάμου, Ήρωας της Αντίστασης κατά του Πραξικοπήματος.

Μια οφειλόμενη αναγνώριση και απόδοση τιμής σε έναν ξεχωριστό ήρωα

Το βιβλίο είναι μια οφειλόμενη αναγνώριση και απόδοση τιμής σε έναν ξεχωριστό ήρωα. Μια μικρή δικαίωση για ένα φαντάρο που τίμησε τον όρκο του και -όπως λέει και ο υπότιτλος του βιβλίου- «Πλήρωσε με την ίδια τη ζωή του την πίστη του στη Δημοκρατία και τη Νομιμότητα.» Όμως ο 18χρονος καταδρομέας Κωνσταντίνου Σωτήρης του Αδάμου και της Μάρθας δεν ήταν μόνο ήρωας της αντίστασης κατά του πραξικοπήματος. Ήταν -μαζί με την οικογένεια του- και το θύμα μιας παρατεταμένης απόκρυψης της αλήθειας και συγκάλυψης της δολοφονίας του από πραξικοπηματίες στις 15 Ιουλίου 1974.

Αυτό προκύπτει πειστικά, λογικά και συμπερασματικά από την εκτενή τεκμηρίωση που υπάρχει στο βιβλίο. Οι συγγραφείς έχουν βασικό σκοπό να αναδείξουν την αλήθεια και να πουν τα πράγματα με το όνομα τους, χωρίς περιστροφές. Τα σύκα, σύκα και τη σκάφη, σκάφη. Χωρίς φόβο και χωρίς πάθος. Αλλά με καταγραφή γεγονότων, διασταύρωση πληροφοριών, τεκμηρίωση και παράθεση διαφορετικών και αντικρουόμενων απόψεων γύρω από τα συμβάντα και την περιρρέουσα ατμόσφαιρα της εποχής. Παραφράζοντας τον Διονύσιο Σολωμό, θα μπορούσε κάποιος να πει ότι το κεντρικό μήνυμα του βιβλίου είναι η προτροπή να θεωρούμε “εθνικό ό,τι είναι αληθινό”. Και να αναζητούμε, να αποδεχόμαστε, να σεβόμαστε και να αναδεικνύουμε την αντικειμενική αλήθεια όσο σκληρή κι αν είναι.

Για τους συγγραφείς να αναφέρω απλά ότι ο Κύπρος έχει υπηρετήσει την δημοσιογραφία -και όχι μόνο- για περισσότερο από τρεις δεκαετίες. Έχει πλούσιο συγγραφικό έργο και αισθητή παρουσία κυρίως στο χώρο των παραδοσιακών ΜΜΕ. Ο Παναγιώτης υπηρέτησε στην Αστυνομία Κύπρου από όπου αφυπηρέτησε με τον βαθμό του ανώτερου υπαστυνόμου ως Βοηθός Αστυνομικός Διευθυντής Λευκωσίας. Υπηρέτησε επίσης στην Υπηρεσία Αγνοουμένων και συμμετείχε στις έρευνες για τις συνθήκες κάτω από τις οποίες έχασε τη ζωή του ο Σωτήρης.

Το βιβλίο, έχει ως γενικό υπόβαθρο και πλαίσιο ανάλυσης τα πρώτα δύσκολα και αμήχανα χρόνια της νεοσύστατης Κυπριακής Δημοκρατίας που χαρακτηρίστηκε -και για κάποιους ήταν- ανεπιθύμητη. Να υπενθυμίσουμε ότι η περίοδος από το 1960 μέχρι το 1974 καλύπτεται εκτενώς από ελληνική και ξένη βιβλιογραφία.

Ένα από τα πιο κλασικά βιβλία για την Κύπρο, που καλύπτει αυτήν ακριβώς την περίοδο, του διπλωμάτη και Πανεπιστημιακού Stephen G. Xydis, που εκδόθηκε το 1973, έχει τίτλο Cyprus: Reluctant Republic. Αλλά, πιο πρόσφατα και πιο κοντά μας, το τετράτομο αυτοβιογραφικό ιστορικό έργο του αείμνηστου Γλαύκου Κληρίδη Η Κατάθεση μου (1988), κάτι μας λέει: στον πρόλογο του πρώτου τόμου, ο Κληρίδης εξηγεί ότι αναφερόταν σε ανεπιθύμητη Κυπριακή Δημοκρατία επειδή ούτε οι Ελληνοκύπριοι ούτε οι Τουρκοκύπριοι ήθελαν την ανεξαρτησία της.

Κάπου εδώ, στην έννοια του ανεπιθύμητου κράτους, μπορούμε να εντοπίσουμε και την πηγή των μεγαλύτερων δεινών του τόπου, με καλόπιστους και κακόπιστους πρωτεργάτες που υπέσκαψαν την Κυπριακή ανεξαρτησία. Δεόντως και καθηκόντως, λοιπόν, το βιβλίο που μας έφερε απόψε εδώ, ρίχνει φως στα γεγονότα και τις γενικότερες περιστάσεις -προσφυγή στη βία και άλλες ανωμαλίες, ντόπιας και ξένης προέλευσης- όπως εξελίχθηκαν πριν, κατά και μετά το πραξικόπημα και την Τουρκική εισβολή.

Μιλούμε για τις μέρες, που, όπως θάλεγε ο ποιητής (Βιτσέντζος Κορνάρος, Ερωτόκριτος),

‘Ολα για μας εσφάλασι και πήγαν άνω κάτω,
για μας ξαναγεννήθηκεν η φύση των πραμάτων.

Τι βιβλίο μας παίρνει, λοιπόν, μισό αιώνα πίσω και μας θυμίζει πράματα και θαύματα -κυρίως, όμως, παραδείγματα προς αποφυγή- που μας ταλαιπωρούν μέχρι σήμερα. Οι συγγραφείς αποκαλύπτουν συμβάντα και πτυχές που είναι λιγότερο γνωστά ή και εντελώς άγνωστα για το προδοτικό πραξικόπημα και όσα ακολούθησαν.

Όμως στο επίκεντρο είναι η θυσία του καταδρομέα Σωτήρη Κωνσταντίνου της Μάρθας και του Αδάμου, από τον Άγιο Δομέτιο. Στις 362 σελίδες του βιβλίου παρουσιάζεται διεξοδικά η σύντομη ζωή, το τραγικό τέλος και ο πολυετής αγώνας της οικογένειας για αποκατάσταση της μνήμης και αναγνώριση της θυσίας του. Ο Σωτήρης έχασε τη ζωή του το πρωί της Δευτέρας, 15 Ιουλίου 1974. Τις πρώτες ώρες -ίσως και τα πρώτα λεπτά- κατά την έναρξη του πραξικοπήματος κάτω από συνθήκες που για πολλά χρόνια ήταν αδιευκρίνιστες, αμφισβητούμενες και θέμα αντιπαράθεσης. Η πλήρης αποκάλυψη και επιβεβαίωση της αλήθειας είναι ο σκοπός αυτού του καλογραμμένου και λογικά οργανωμένου βιβλίου.

Το στίγμα και η πρόθεση των συγγραφέων

Στα προλεγόμενα και εισαγωγικά κείμενα, δίνεται το στίγμα και η πρόθεση των συγγραφέων που είναι “μια όσο το δυνατό πιο αντικειμενικά δομημένη παρουσίαση γεγονότων και ιστορικών στοιχείων” η οποία συμπληρώνεται με “ανάλυση, ερμηνεία, σχολιασμό γεγονότων, απόψεων, θέσεων και αντιθέσεων”. Οι συγγραφείς καταλήγουν στα δικά τους συμπεράσματα, όμως ταυτόχρονα καλούν τον αναγνώστη να ενημερωθεί, να δει τα γεγονότα, να ακούσει και να συγκρίνει απόψεις, να αξιολογήσει καταστάσεις και να βγάλει τα δικά του συμπεράσματα. Τόσο για τον θάνατο του Σωτήρη όσο και για τις ορατές και αόρατες δυνάμεις που θέλησαν να γράψουν και να παραχαράξουν ιστορία με την προδοσία και την κατάλυση της συνταγματικής τάξης και νομιμότητας. Επί πλέον, οι συγγραφείς καλούν όλους όσους έχουν επιπρόσθετα αυθεντικά στοιχεία να τα δημοσιοποιήσουν ώστε να σχηματιστεί μια ακόμη πιο ολοκληρωμένη εικόνα για την τραγική περίπτωση του Σωτήρη.

Το βιβλίο είναι προϊόν μιας συστηματικής προσπάθειας ιστορικής καταγραφής και διερευνητικής δημοσιογραφίας για γεγονότα που αφορούν όλους μας. Με υποδειγματικό τρόπο, συμβάλλει στην καλλιέργεια κουλτούρας στήριξης και σεβασμού στην πολυφωνία που εδράζεται στην ελεύθερη έκφραση και τις τεκμηριωμένες θέσεις.

Ένα σημαντικό και πρόδηλο χαρακτηριστικό του βιβλίου

Μέσα από τα πέντε βασικά μέρη του του βιβλίου, που συμπληρώνονται με τον επίλογο, 19 παραρτήματα και δεκάδες φωτογραφικά τεκμήρια, προβάλλει η συνειδητή και επίμονη προσπάθεια των συγγραφέων να επιβεβαιώσουν συμβάντα με παράθεση αξιόπιστων μαρτυριών, αυθεντικών εγγράφων και άλλων στοιχείων. Αυτό είναι ένα σημαντικό και πρόδηλο χαρακτηριστικό του βιβλίου.

Το πρώτο μέρος είναι μια αφήγηση για τη σύντομη ζωή του Σωτήρη μέχρι και την κατάταξη του στην Εθνική Φρουρά και τις Δυνάμεις Καταδρομών τον Γενάρη του 1973. Ήταν δεκαεφτάμιση χρονών. Μέσα από τις περιγραφές και αναμνήσεις συγγενών, γειτόνων, φίλων, συναδέλφων και όσων τον γνώρισαν, βγαίνει η καθαρή εικόνα ενός εργατικού νέου με θάρρος, αποφασιστικότητα και κοινωνικές ευαισθησίες που δεν άντεχε την αδικία. Με λεβέντικη κορμοστασιά ήταν ο ψηλός και συμπονετικός της παρέας με την αγνή ψυχή και την μεγάλη καρδιά. Παραφράζοντας τους στίχους του Ρίτσου από το ομώνυμο εμβληματικό τραγούδι των Θεοδωράκη και Μπιθικώτση, “ήταν καλός, ήταν γλυκός, κι είχε τις χάρες όλες”.

Η δεκαοκτάμηνη θητεία του στις Δυνάμεις Καταδρομών ήταν δύσκολη αφού βίωσε βαναυσότητα που πλησίαζε τον εξευτελισμό. Και δεν μιλούμε για το γνωστό και σύνηθες καψόνι της εποχής. Ο λόγος ήταν απλός: οι αριστερές και προοδευτικές καταβολές της οικογένειας του, κάτι που δεν έκρυβε και προδιδόταν, άλλωστε, από το γεγονός ότι ο μεγαλύτερος του αδελφός ήταν ο γνωστός τερματοφύλακας της Ομόνοιας, Χριστάκης Αδάμου. Σεσημασμένος λοιπόν ο Σωτήρης, σε μια εποχή που στην Εθνική Φρουρά κυριαρχούσε το γράμμα, το πνεύμα, και τα έργα της επτάχρονης Χούντας των Αθηνών ενώ ήταν σε έξαρση η εγκληματική δράση της ΕΟΚΑ Β.

Το πραξικόπημα

Το δεύτερο μέρος του βιβλίου μας παίρνει στη μέρα του πραξικοπήματος. Στην αρχή παρουσιάζει όσα διαδραματίστηκαν, τις προηγούμενες μέρες, τόσο στο προσκήνιο όσο και το παρασκήνιο, σε πολιτικό και στρατιωτικό επίπεδο. Ξεχωρίζουν οι μυστικές συνωμοτικές συναντήσεις και επικοινωνίες της στρατιωτικής Χούντας στην Αθήνα με την ηγεσία της ΕΦ και την ΕΟΚΑ Β για πολιτική καθοδήγηση, συντονισμό και επιχειρησιακό σχεδιασμό του πραξικοπήματος. Ο αρχηγός της ΕΦ αντιστράτηγος Γεώργιος Ντενίσης πήγε στην Αθήνα και δεν επέστρεψε ποτέ. Ο ταξίαρχος Μιχαήλ Γεωργίτσης, διοικητής στην Τρίτη Ανωτέρα Τακτική Διοίκηση Λευκωσίας, ορίστηκε επικεφαλής του πραξικοπήματος. Ο διοικητής των ΛΟΚ συνταγματάρχης Κωνσταντίνος Κομπόκης ορίστηκε επιχειρησιακός αρχηγός.

Το πρωί της Δευτέρας, 15 Ιουλίου, ο Κομπόκης στη σύνταξη των Δυνάμεων Καταδρομών στο στρατόπεδο Αθαλάσσας, όπως γράφει ο πραξικοπηματίας λοχαγός Ελευθέριος Σταμάτης που ήταν παρών, “απηύθυνε πατριωτικό και εμψυχωτικό λόγο”. Σύμφωνα με μαρτυρίες καταδρομέων, στον “πατριωτικό και εμψυχωτικό” του λόγο, ο Κομπόκης αφού μίλησε για ανατροπή του Προέδρου Μακαρίου και Ένωση, είπε περίπου και αυτά: “Όποιος αρνηθεί διαταγή, δίνω την εξουσίαν άμεσης εκτέλεσης του. Από αυτήν την στιγμή ισχύει ο στρατιωτικός νόμος και κάθε άρνηση διαταγής, από οποιονδήποτε, θα εκτελείται επί τόπου”. (σελ. 100) Σε λίγα λεπτά θα άρχιζαν οι πραξικοπηματικές επιχειρήσεις με επίκεντρο το προεδρικό μέγαρο και το στρατόπεδο του Εφεδρικού Σώματος στην περιοχή του Αρχηγείου Αστυνομίας/ΡΙΚ/ΓΕΕΦ. Όσα τραγικά ακολούθησαν είναι λίγο πολύ γνωστά.

Ο Σωτήρης ήταν σε αυτή την πρωινή σύνταξη στο στρατόπεδο των Δυνάμεων Καταδρομών στην Αθαλάσσα. Στη συνέχεια, γύρω στις 10.00 το πρωί, η σορός του βρέθηκε στο Γενικό Νοσοκομείο Λευκωσίας φέροντας κορδέλα που έγραφε «ΑΓΝΩΣΤΟΣ». Τα ερωτήματα γύρω από τον τόπο, την ώρα, τις συνθήκες και τον τρόπο που σκοτώθηκε ήταν πολλά και οι ενδεχόμενες απαντήσεις που δόθηκαν ήταν ποικίλες, ασαφείς, αντιφατικές και συγκρουόμενες.

Οι ιδιαίτερες συνθήκες έκδοσης ενός περίεργου πιστοποιητικού θανάτου και ο εσπευσμένος ενταφιασμός του Σωτήρη, όπως και άλλων νεκρών, χωρίς την παρουσία της οικογένειας δημιούργησαν υποψίες και ενέτειναν τα ερωτήματα. Μέσα στην περιρρέουσα πραξικοπηματική ατμόσφαιρα, ο Σωτήρης περιλήφθηκε αρχικά -από τους χουντικούς αξιωματικούς- στον κατάλογο των νεκρών πραξικοπηματιών που σκοτώθηκαν στο στρατόπεδο του Εφεδρικού. Αυτό ήταν πρόκληση για την οικογένεια και προσβολή για την αλήθεια. Αφού γεγονότα, μαρτυρίες, συγκρίσεις και αντιπαραθέσεις θέσεων και αντιθέσεων οδηγούσαν στο λογικό συμπέρασμα ότι ο Σωτήρης έχασε τη ζωή του οπουδήποτε αλλού, εκτός από τους χώρους του Εφεδρικού, όπου επιχείρησε ο λόχος του. Η οικογένεια του αναζήτησε την αλήθεια. Στην πορεία της αναζήτησης και συλλογής πληροφοριών οι υποψίες για εκτέλεση του Σωτήρη λόγω άρνησης διαταγών για συμμετοχή στο πραξικόπημα εξελίσσονταν σε βεβαιότητα.

Ο αγώνας της οικογένειας

Και ερχόμαστε, στο τρίτο μέρος του βιβλίου που περιγράφει τον παρατεταμένο αγώνα της οικογένειας του Σωτήρη που ζητούσε επίμονα τη διεξαγωγή ανεξάρτητης, συστηματικής, επιστημονικής, διαφανούς και επίσημης έρευνας για τον θάνατο του. Το ζητούμενο ήταν να δοθούν απαντήσεις σε εύλογα ερωτήματα που βασάνιζαν την οικογένεια και απασχολούσαν την κοινωνία, ώστε να μάθει και κόσμος τί κρυβόταν πίσω από αυτή την ιστορία που κατά καιρούς ήταν στη δημοσιότητα επιτείνοντας υπόνοιες και προκαλώντας θυμό και οργή.

Επί προεδρίας Τάσσου Παπαδόπουλου και με Υπουργό Άμυνας τον Χριστόδουλο Πασιαρδή, το 2007 διατάχθηκε έρευνα για διακρίβωση των συνθηκών θανάτου του Σωτήρη. Ερευνών λειτουργός ορίσθηκε ο Ξενοφών Καλλής, προϊστάμενος της Υπηρεσίας Αγνοουμένων, και συγκροτήθηκε πολυμελής ερευνητική ομάδα με συμμετοχή εμπειρογνωμόνων από την Κύπρο και το εξωτερικό. Η ομάδα περιλάμβανε μεταξύ άλλων, ανθρωπολόγο, αρχαιολόγο, ιατροδικαστή, δικανικό παθολόγο και δικανικό ανθρωπολόγο. Λήφθηκαν δεκάδες καταθέσεις και μαρτυρίες, και εξετάσθηκαν όλα τα διαθέσιμα σχετικά έγγραφα και πληροφορίες. Έγινε εκταφή, ταυτοποίηση και ενδελεχής επιστημονική εξέταση των λειψάνων του Σωτήρη. Τα βασικά πορίσματα της έρευνας, που διάρκεσε τρεις μήνες, συμπεριλήφθηκαν σε δύο τεκμηριωμένες εκθέσεις: μια ανθρωπολογική/δικανική και μια δικανική παθολογίας. Και οι δύο εκθέσεις υπεγράφησαν από τους ξένους έμπειρους και έγκριτους εμπειρογνώμονες. Το συμπέρασμα: ο θάνατος του Σωτήρη προήλθε από πισώπλατο πυροβολισμό, στην δεξιά ωμοπλάτη, σχεδόν εξ επαφής από πιστόλι ή περίστροφο και από κτύπημα με μαχαίρι ή λόγχη στην αριστερή πίσω πλευρά. Με βάση τις εκθέσεις, εκδόθηκε επίσημο ιατρικό πιστοποιητικό αιτίας θανάτου, και αναγνωρίστηκε η θυσία του Σωτήρη ως ήρωα, υπερασπιστή της δημοκρατίας, της συνταγματικής τάξης και νομιμότητας. Έτσι το όνομα του, δεόντως και καθηκόντως, καταχωρήθηκε στο Μητρώο Μαχητών της Αντίστασης.

Η κηδεία των λειψάνων -που ήταν και μια καθυστερημένη αναγνώριση της θυσίας του από την Πολιτεία, την Εκκλησία και την κοινωνία- έγινε με τιμές ήρωα στις 23 Δεκεμβρίου 2007, με καθυστέρηση 33 χρόνων. Πλήθος κόσμου έδωσε το παρόν του. Της εξόδιας ακολουθίας προέστη ο Αρχιεπίσκοπος Χρυσόστομος Β’. Παρόντες ήταν, μεταξύ άλλων πολλών αξιωματούχων, η ηγεσία της ΕΦ, της Αστυνομίας, η Διοίκηση των Δυνάμεων Καταδρομών καθώς και πολυμελές απόσπασμα και τιμητικό άγημα που απέδωσαν τις πρέπουσες στρατιωτικές τιμές. Στον επικήδειο λόγο του ο Υπουργός Άμυνας, Χριστόδουλος Πασιαρδής, απολογήθηκε εκ μέρους της Πολιτείας προς την οικογένεια και τον Σωτήρη γιατί το όνομα του άδικα συγκαταλέγετο ανάμεσα στους πραξικοπηματίες. ‘Όμως, πέρα από την οφειλόμενη απολογία της Πολιτείας, ο Υπουργός Άμυνας τόνισε πως και “κάποιοι άλλοι οφείλουν να απολογηθούν, για την εν ψυχρώ δολοφονία ενός γενναίου εφήβου, που πλήρωσε με την ίδια τη ζωή του την πίστη του στη Δημοκρατία και τη νομιμότητα.” (σελ. 160) Έτσι επιβεβαιώθηκε με τον πιο επίσημο τρόπο ότι ο Σωτήρης όχι μόνο δεν ήταν πραξικοπηματίας, αλλά “ήταν ένας ήρωας που είχε τη δύναμη, το ψυχικό σθένος και την τόλμη να αρνηθεί να στραφεί κατά της Δημοκρατίας και της νομιμότητας, και το πλήρωσε με την ζωή του.” (σελ. 211)

Εδώ να αναφέρω ότι στο βιβλίο γίνεται επίσης εκτενής αναφορά σε ακόμη έναν καταδρομέα, τον Ματθαίο Ματθαίου, από τον Άγιο Γεώργιο Σπαθαρικού, που επίσης αντιστάθηκε κατά του πραξικοπήματος και σκοτώθηκε στο προεδρικό μέγαρο όπου υπηρετούσε στο τιμητικό άγημα της Προεδρίας της Δημοκρατίας.

Πιστοποιητικό θανάτου “πραξικοπιματικώ τω τρόπω”

Αξίζει όμως να σταθούμε για λίγο στην έκδοση του αρχικού πιστοποιητικού θανάτου του Σωτήρη, που έγινε κυριολεκτικά “πραξικοπιματικώ τω τρόπω” την επομένη της δολοφονίας του, δηλαδή στις 16 Ιουλίου, και είναι ενδεικτικό της βαναυσότητας και ανευθυνότητας που κυριαρχούσε στο όνομα του φθηνού πατριωτισμού και της φασιστικής νοοτροπίας. Όπως αποδείχθηκε εκ των υστέρων από την επίσημη έρευνα, το πιστοποιητικό ήταν σκόπιμα διαστρεβλωμένο, με διαφορά και διόρθωση στις ημερομηνίες του στελέχους και του αποκόμματος. Υπογράφηκε από παθολογοανατόμο που δεν είδε και δεν επιθεώρησε την σορό, αλλά υποχρεώθηκε να το υπογράψει αρκετές βδομάδες μετά την ταφή, όταν πραξικοπηματίας αξιωματικός, ανέσυρε πιστόλι και τον απείλησε. Ως αιτία θανάτου ανέφερε πυροβολισμό στην κοιλία και αιμορραγία που προήλθε από πυροβόλο όπλο υψηλής ταχύτητας.

Εδώ υπάρχει και σχετική ενδιαφέρουσα αποκάλυψη του πραξικοπηματία αξιωματικού που ήταν επιφορτισμένος με το προανακριτικό έργο για τους νεκρούς και τραυματίες του πραξικοπήματος. Γράφει λοιπόν στα απομνημονεύματα του: “Δεν γνωρίζαμε για ποιο λόγο, το ΓΕΕΦ μας έδωσε οδηγίες να υποβάλουμε τις προανακρίσεις αυτές χωρίς να αναφέρονται πουθενά λέξεις όπως “πραξικόπημα", “εχθρός” και τα τοιαύτα. Άραγε τί έπρεπε να γράψουμε; Πώς να περιγράψουμε τις συνθήκες θανάτου ή τραυματισμού; Πώς βρέθηκαν εκεί; Ποιος του πυροβόλησε; …Κάναμε, λοιπόν, αόριστες και ανόητες περιγραφές όπως: Κατά τις επιχειρήσεις της 15ης Ιουλίου, ο καταδρομέας τάδε, βρέθηκε στη δεινή θέση, όπου κτυπήθηκε από σφαίρα στο τάδε σημείο και άλλα παρόμοια. Έπρεπε να συμμορφωθούμε με τις οδηγίες”. (σελ. 187 – 188). Αυτά στις σελίδες 206 και 207 του βιβλίου Κύριοι, πάτε για ύπνο – Η τραγωδία της Κύπρου όπως την έζησε ένας λοχαγός της 31 Μοίρας Καταδρομών. (Εκδόσεις Δούρειος Ίππος, Αθήνα 2007.). Ο λοχαγός ήταν ο Ελευθέριος Σταμάτης, διοικητής λόχου στο πραξικόπημα. Σήμερα αντιστράτηγος εν αποστρατεία.

Το βιβλίο αποκαλύπτει διάφορα τέτοια σοκαριστικά που συνέβαιναν για μέρες και εβδομάδες μετά το πραξικόπημα και αφού ο τουρκικός στρατός είχε ολοκληρώσει τις στρατιωτικές επιχειρήσεις και καταλάβει το ένα τρίτο του νησιού. Παντού καταστροφή, αποδιοργάνωση, οδύνη, οργή και αγανάκτηση. Πολλές οι πληγές, για τον τόπο και τους ανθρώπους. Αυτές ήταν οι συνέπειες ενός ανόητου, χουντικού, φασιστικού, καταστροφικού πραξικοπήματος.

Μια ποιητική αποτύπωση της απελπιστικής εικόνας μας έδωσε ο Γιάννης Ρίτσος στο γνωστό ποίημα του Ύμνος και Θρήνος για την Κύπρου, που έγραψε ακριβώς τότε – τον Αύγουστο του 1974. Παραθέτω τέσσερις από τους 40 δεκαπεντασύλλαβους στίχους:

Πόσοι νεκροί, πόσοι γυμνοί, θλιμμένοι, αποδιωγμένοι,
αντάμα αντάμα πορπατάν τις νύχτες αγριεμένοι.
…….…….
Και κοντοστέκουν μια στιγμή, κι έτσι σκυμμένοι -δες τους-
βγάζουν με τα δαχτύλια τους τα βόλια απ’ τις πληγές τους.

Πίσω στο βιβλίο, που στο τελευταίο μέρος επικεντρώνεται σε όσους -κυρίως χουντικούς, φιλοχουντικούς και πραξικοπηματίες- αμφισβήτησαν τον ηρωισμό και τη θυσία του Σωτήρη και όσων αντιστάθηκαν στο πραξικόπημα. Αυτό έγινε κατά καιρούς με παράλληλη προσπάθεια εξίσωσης όσων συμμετείχαν και όσων αντιστάθηκαν στο πραξικόπημα. Όμως, η ειδοποιός διαφορά μεταξύ των δύο είναι προφανής, αν και δεν παραγνωρίζεται η δύσκολη θέση στην οποία βρέθηκαν απλοί στρατιώτες που εκτελούσαν διαταγές. Όμως, ο Σωτήρης, που ήταν και ο πρώτος νεκρός του πραξικοπήματος ήταν φωτεινή εξαίρεση αφού δεν υπάκουσε σε παράνομες διαταγές και δεν αποδέχτηκε τα περί “διατεταγμένης αποστολής”. Διάλεξε τον δρόμο της τιμής και της δημοκρατίας. Γι’ αυτό αξίζει κάθε τιμής και δόξας. Και η έκδοση του βιβλίου, που εκδόθηκε με την ευγενή στήριξη της Ιεράς Αρχιεπισκοπής και της Ιεράς Μονής Κύκκου, είναι μια μικρή απόδοση τιμής σε ένα νέο που ξεχώρισε με τις αρετές, το δημοκρατικό ήθος και την θυσία του.

Τέλος, το βιβλίο επισημαίνει και αναδεικνύει το χρέος και ευθύνη όλων των δημοκρατικά σκεπτόμενων πολιτών -ανεξαρτήτως ιδεολογικών πεποιθήσεων- όχι μόνο να διατηρούν άσβεστη τη μνήμη για την τραγωδία και τα αίτια της, αλλά και να στηλιτεύουν την εθνική προδοσία που άρχισε να εξυφαίνεται από τα πρώτα κιόλας χρόνια του ανεξάρτητου δικοινοτικού κράτους της Κυπριακής Δημοκρατίας. Την οποία έστω και αργά, είδαμε σαν λαμπερό άστρο -όχι σαν ανεπιθύμητη Δημοκρατία- και αναγνωρίσαμε την αξία της. Όπως λέει και ο ποιητής (Παντελής Πρεβελάκης),

τ' αστρη τα κάνει φεγγερά της νύχτας το σκοτάδι,
το φως σου τ αναμέτρησα βουλιάζοντας στον Άδη.

Για την αλήθεια και τη δικαίωση

Οι συγγραφείς μας υπενθυμίζουν ότι τα γεγονότα εκείνων των ημερών, ακόμη και σήμερα αξίζουν εμπεριστατωμένης και τεκμηριωμένης διερεύνησης και καταγραφής, ώστε να διασωθεί και να προβληθεί η ιστορική αλήθεια. Γι’ αυτό γράφτηκε το βιβλίο. Για την αλήθεια και τη δικαίωση. Η δολοφονία, από επίορκους πραξικοπηματίες, ενός στρατιώτη που τίμησε τον όρκο του και η καταστροφή που προκλήθηκε από την προσπάθεια κατάλυσης του κράτους και της νομιμότητας δεν μπορούν και δεν πρέπει να ξεχαστούν.

Το βιβλίο αξίζει να διαβαστεί γιατί θα ενημερώσει και θα προβληματίσει. Ίσως βοηθήσει κιόλας να πάρουμε μαθήματα από τα παθήματα μας, αλλά και από τον ηρωισμό του Σωτήρη Κωνστατίνου της Μάρθας και του Αδάμου.

* Ομότιμος Καθηγητής Πανεπιστημίου Κύπρου - Κείμενο παρουσίασης του βιβλίου «Καταδρομέας Κωνσταντίνου Σωτήρης του Αδάμου - Ήρωας της Αντίστασης κατά του πραξικοπήματος», στην εκδήλωση που πραγματοποιήθηκε στις 14 Ιουλίου 2026, στο Μέγα Συνοδικό του Μετοχίου Ι.Μ. Κύκκου στην Έγκωμη.